ବନର କୋଳେକୋଳେ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା ଅଦ୍ଭୁତ। ଏଠାରେ ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଠା ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଚାହିଦା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଗାଈ ଓ ମଧୁ ଝରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମଠା ଦେଖିଲେ ମନେ ହେଉଥିଲା ତାହା ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠାରେ ମଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରୋବର ଥିଲା, ଚାରିପାଖରେ ଭଲଭାବରେ ରନ୍ଧା ମାଂସର ଢେର ଓ ରାସ୍ତା ପାଖରେ ଉତ୍ତପ୍ତ ମୟୂର ଓ ଜଙ୍ଗଲୀ ପକ୍ଷୀର ଖାଦ୍ୟ ରହିଥିଲା। ହଜାର-ହଜାର ଥାଳି, ଦଶହଜାର ଘଡ଼ା, ଏବଂ କୋଟିକୋଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣପାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଦୁଧ ଓ ମାନ୍ଦ ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ତଜା ଦହି, କପିଠ ଫଳର ଦହି, ଘଡ଼ା, ମାଟିର ବାଟିରେ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଅନେକ ସରୋବର ମିଠା ଆମ୍ବ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, କିଛି ଦୁଧରେ, କିଛି ଚାଉଳ ଖିର ଓ ଚିନିର ଢେର ରହିଥିଲା। ନଦୀପାର ଉପରେ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧ ଲେପ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ, କାଢ଼ା, ଏବଂ ସ୍ନାନ ସାମଗ୍ରୀ ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ଏଠି ଧଳା ଚମକୁଥିବା ଦନ୍ତମଞ୍ଜନ ଫଳ ଓ ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଏହି ନଦୀପାରେ ଥିଲା। ଚମକୁଥିବା ଆଇନା, ବସ୍ତ୍ର ରାଶି, ହଜାର-ହଜାର ଜୋଡ଼ା ସ୍ୟାଣ୍ଡେଲ ଓ ଜୁତା ଥିଲା। ରୂପଚର୍ଚ୍ଚା ପେଟି, କଙ୍ଗା, ବ୍ରଶ୍, ଅସ୍ତ୍ର-ଧନୁ, ଶୋଭାଯୁକ୍ତ କବଚ, ଏବଂ ଶୟନାଗାର ଓ ଆସନ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଉଠ, ବଳଦ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ପାନୀୟ ସରୋବର ଏଠାରେ ଥିଲା, ମନୋହର ପାର ଓ ପଦ୍ମ ଓ କମଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ନାନ କୁଣ୍ଡ ଥିଲା। ଆକାଶ ରଙ୍ଗର ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳର ସ୍ନାନ କୁଣ୍ଡ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ ନୀଳ ବର୍ଣ୍ଣର କମଳ ରଖାଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ଅନେକ ବଳିପ୍ରସ୍ତୁତ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏ ଅଦ୍ଭୁତ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ, ମନେ କଲେ ଯେଉଁପରି ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି। ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ନନ୍ଦନବନରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଶୁଭ୍ର ରାତିଟି ବରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ କଟିଗଲା। ପରେ ନଦୀମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏବଂ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ବରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଯେଉଁପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚଲିଗଲେ। ଦେବ ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା ମଦୋନ୍ମତ ନରମାନେ ରହିଗଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ତଳେ ପଡ଼ି ଛିଣ୍ଡାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ରାତି ପରେ, ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ଭରତ ତାଙ୍କ ଚତୁର୍ଦଳ ସହ ବରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରିଥିବା ଭାବରେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବରଦ୍ୱାଜ ଋଷି, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଥିଲେ, କହିଲେ, “ଭରତ, ତୁମେ ଏଠି ଆଶ୍ରମରେ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଲୁ କି? ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ଥିତି କେମିତି? ଆମ ଆତିଥ୍ୟ ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗିଲା କି?” ଭରତ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରି ଆସିଥିବା ତେଜୋମୟ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଓ ମୋର ସମଗ୍ର ସେନା, ଉପଚାରକମାନେ ସମେତ, ଆପଣଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସୁଖୀ। ଆମେ କୌଣସି କ୍ଷୁଦ୍ରତା ବା କ୍ଲାନ୍ତି ବା ଅଭାବ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ଖାଇବା, ରହିବା ଓ ବିଶ୍ରାମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବିଧା ପାଇଛନ୍ତି। ଭଗବନ୍, ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଉଛି। ଦୟାକରି ମୋତେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତୁ, ଯେହেতୁ ମୁଁ ଏବେ ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ। ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ଆଶ୍ରମ କେଉଁପଥେ, କେତେ ଦୂର?” ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ବରଦ୍ୱାଜ ମହାତ୍ମା କହିଲେ, “ଅନ୍ତର୍ବନରେ ଦେଢ଼ି ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଅଛି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ, ଯାହାର ଅବିରତ ଅରଣ୍ୟ ଅତି ମନୋହର। ତାହାର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଵହୁଛି, ଫୁଲ ଓ ଛାୟାରେ ମୁଡ଼ିଯାଇଛି। ଏହି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବ, ତାହାର ତଳେ ଏମାନେ ଦୁଇଜଣ ଦଳପତି ପତ୍ରକୁଟିରେ ବସୁଛନ୍ତି। ତୁମର ସେନାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ବାମ ବା ଡାହାଣ ପଥରେ ଚଳାଅ, ତେବେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ।" ଯିବାକୁ ତୟାରି ହେବା ସମୟରେ, ରାଜପତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ରଥ ଛାଡ଼ି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଓ କପିଲା ହୋଇ, କମ୍ପିତ ହସ୍ତେ ବରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ, ଦୁଃଖ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଦଳିତ, ନିଜ ଅପୂରଣ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ, ଲଜ୍ଜାରେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ପରିକ୍ରମା କରି, ସେ ବରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଭରତଙ୍କ ଛାଡ଼ି ଦୂରେ ଦଢ଼ିଆ ରହିଲେ। ଏବେ ବରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମ ମାଆମାନେ ବିଷୟରେ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ କହ।" ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ଭରତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ଭାଷାରେ କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ଏହି ଦୁଃଖିନୀ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ମହିଳା ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ, ଦେବୀ ସମାନ। ଏହି ହେଉଛନ୍ତି କୌଶଲ୍ୟା, ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦେଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ସିଂହ ପଦବିକ୍ରମ ରଖିଥିବା ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେପରି ଅଦିତି ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମଦେଇଥିଲେ। ଏହିଁ ତାଙ୍କ ବାମ ହସ୍ତ ଧରିଥିବା ଦୁଃଖିନୀ ମହିଳା କର୍ଣ୍ଣିକାର ତାର ଫୁଲ ହରାଇଥିବା ଶାଖାପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ରାଣୀଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତୃଘ୍ନ—ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନେ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ସତ୍ୟବୀର।" ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକୱାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।