ସେ ଦିନ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ତାହାର ଅମୃତ ସଦୃଶ ଭୋଜନ ସେବନ କଲେ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ପୁନି ଭୋଜନ ପାଇଁ ଆକର୍ଷିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସେବକ, ମହିଳାମାନେ ଏବଂ ସେନାର ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ହାତୀ, ଉଠ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ପାଇଥିଲେ; କାହା ପାଖରେ କିଛି ଅଭାବ ଥିଲା ନାହିଁ। ସେଠାରେ କୌଣସି ଲୋକ ମେଳା ଧୋତି ପିନ୍ଧିଥିବା, କିମ୍ବା ଭୂଖା, ମେଳା, କିମ୍ବା ଧୂଳିରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କେଶ ଥିବା ଦେଖାଯାଇଲେ ନାହିଁ। ମେଷ ଓ ବନଶୁକର ମାଂସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖଣ୍ଡରୁ ତିଆରି ଭାରି ରୁଚିକର ଖାଦ୍ୟ, ମଧୁର ଫଳର ରସରୁ ତିଆରି ସୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ, ହଜାର ହଜାର ଲୋହାର ଭାଣ୍ଡା, ଫୁଲର ବାନ୍ଧା ଝଣ୍ଡା ଓ ଧଳା ଚାଉଳର ଏକ ଏକ ମାଳା ରଖାଯାଇଛି। ବନପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଆଁ, କାମଧେନୁ ଗାଈ ଓ ମଧୁ ଝରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ମଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଖରୀ, ସୁସୂତି ମାଂସର ଷ୍ଟୁପ ଓ ରାସ୍ତାରେ ଚିକ୍କଣ ମୟୂର ଓ ବନମୁର୍ଗୀ ମାଂସର ତାଜା ଖାଦ୍ୟ ରହିଥିଲା। ହଜାର ହଜାର ବାଟି, ଦଶହଜାର ଘଡ଼ା, ଏବଂ କୋଟି କୋଟି ସୁନାର ଭାଣ୍ଡା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ଏଠାରେ ତରୁଣ ଗାଈର ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦହି ଏବଂ କପିଥ୍ଥ ଫଳର ଦହି ଭରା ଘଡ଼ା ଓ ଭାଣ୍ଡା ଥିଲା। ମିଠା ଆମ୍ବ ରସର ପୋଖରୀ, ଘନ ଧଳା ଦୁଧ ଭରା ପୋଖରୀ, ଚିରା ଓ ଚିନି ଭରା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୋଖରୀ ଥିଲା। ନଦୀ ପାରେ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧ ଲେପ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ ଭାଣ୍ଡାରେ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଧଳା ଦନ୍ତମଞ୍ଜନ ଦାଣ୍ଡ ଓ ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଏହି ତୀରରେ ଷ୍ଟୁପ ଷ୍ଟୁପ ରଖାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦର୍ପଣ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଷ୍ଟୁପ, ହଜାର ହଜାର ଜୁଟି ଚପ୍ପଲ ଓ ଜୁତା ଥିଲା। ରୂପଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ ବକ୍ସା, କଙ୍ଗା, କଂସା, ଅସ୍ତ୍ର, ଧନୁ, ଅଳଙ୍କୃତ କବଚ, ଶଯ୍ୟା ଓ ଆସନ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। କାମେଲ, ଗାଈ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ପାନୀୟ ଭରା ହ୍ରଦ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଜଳର ହ୍ରଦ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପଦ୍ମ ଓ ଶତଦଳ ଫୁଲିଥିଲା। ନୀଳ ଆକାଶ ରଙ୍ଗର ଜଳ ଭରା ପୋଖରୀ ଏବଂ ନୀଳ ପାସାଣ ସଦୃଶ ମୃଦୁ ଯବ ଷ୍ଟୁପ ଥିଲା। ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସମସ୍ତ ପଶୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅତିଥି ସତ୍କାର ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଭାରତଙ୍କୁ ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦେଖି ଅଦ୍ଭୁତ ଚମତ୍କୃତି ଅନୁଭବ କଲେ, ଏହା କିଛି ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଲାଗିଲା। ସେମାନେ ଯେପରି ବିଦେବତାମାନେ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେପରି ତାହା ସୁନ୍ଦର ରାତି ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମରେ କଟାଇଲେ। ପରେ, ନଦୀମାନେ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମୁନିଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଶୋଭାମୟୀ ମହିଳା ଚାଲିଗଲେ। ଦେବୀ ଅଲୋ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଲଗାଇ ମଦମତ୍ତ ପୁରୁଷମାନେ ଏଠି ରହିଗଲେ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ମାଳା ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇ ଲୋକମାନେ ଦଳିଦେଲେ। ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣରେ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ରଚିଥିଲେ। ସେ ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଗଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଥିବା ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ତୁମେ ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ଶାନ୍ତିରେ ରାତି କଟାଇଛ? ତୁମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସୁସ୍ଥ ତ? ମୋ ଅତିଥି ସତ୍କାର କେମିତି ଲାଗିଲା, ନିର୍ମଳ ଭାରତ, ମତେ କୁହ।" ଭାରତ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ମୁଖମଣ୍ଡଳକୁ ଦୃଢ଼ ହସ୍ତଯୁଗଳରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଏବଂ ମୋର ସମସ୍ତ ସେନା, ସେବକମାନେ, ଅପରିମିତ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖରେ ଏଠି ବିଶ୍ରାମ କରିଛୁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭୋଗ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରିଛୁ, ଏଠି ପରି ଅତିଥି ସତ୍କାର କେଉଁଠି ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ। ଆମ ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଛି, ଆମ ସେବକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ଥିଲେ।" "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୁଁ ଯାଉଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ, ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି। ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସେ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ କେଉଁପଥେ ଅଛି, ଏବଂ କେତେ ଦୂର, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।" ଭାଇ ସମ୍ମିଳନ ପାଇଁ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମହାତ୍ମା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ— "ଏଠାରୁ ଦେଢ଼ ଯୋଜନା ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅପସଦ ଅରଣ୍ୟରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହାର ଅବିରତ ବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ। ଏହାର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହେ, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ବୃକ୍ଷ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସେ ନଦୀ ପାରେ ଅଛି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ, ତାହାର ତଳେ ଏକ ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଇ ଭାଇ ବସୁଛନ୍ତି।" "ସେନାପତି, ତୁମ ସେନାକୁ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ପଥ, କିମ୍ବା ବାମ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପଥ ଦ୍ୱାରା ଚାଲାଇବା; ଏପରି କଲେ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ।" ଯିବାର ଆହ୍ୱାନ ଶୁଣି, ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଯଦିଓ ରଥ ଯାତ୍ରାର ଯୋଗ୍ୟ, ତଥାପି ଗଡ଼ିଅଁଛ ଛାଡ଼ି ମୁନିଙ୍କୁ ଘେରିବାକୁ ଆସିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, କମ୍ପିତ, କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଦୁଇ ହାତରେ ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ, ଯାହା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିରସ୍କୃତ, ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ସେମାନେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭାରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଦଉଁଥିଲେ, ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ।