ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଆସନରୁ ଉଠିଯାଇଲେ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଦର ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର ପାଇଁ ଆନିବାକୁ କହିଲେ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ଏହି ମିଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ଥିଲା। ଏହା ପରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଫଳ ଦେଇ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁସାରେ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରିବାରର କୁଶଳ କ୍ଷେମ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠାଇଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଜାଣି, ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ସେନା, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ମିତ୍ର ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଖବର ନେଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ନାମ ଉଠାଇଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠ ଏବଂ ଭରତ ମିଶି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ତାଙ୍କ ଶରୀର, ଅଗ୍ନି, ବୃକ୍ଷ, ଶିଷ୍ୟ, ଓ ଜଙ୍ଗଲର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ। ଏହିପରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁସ୍କୁରାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯିଏ ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗରେ ବନ୍ଧିତ। ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାରେ ଆସିଛ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, କାରଣ ମୋ ମନ ଅଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଛି। କୌଶଳ୍ୟା ଯିଏ ଶତ୍ରୁନାଶକ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାରତ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଭାବି ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅରଣ୍ୟବାସ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ୧୪ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ପଠାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଥିଲା। ତୁମେ କି ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାଇ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତାଙ୍କୁ ବାଞ୍ଚିତ କରି ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସହ ଅନାୟାସରେ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?" ଏପରି ଉପାଲୋଚନା ଶୁଣି ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଚକିତ ହୋଇ, ଲୁହେ ଭିଜା ଚକ୍ଷୁ, କଣ୍ଠ ଅଟକି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଯଦି ଆପଣ ମଧ୍ୟ ମୋପ୍ରତି ଏପରି ଭାବନା କରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଧ୍ୱଂସ ହେବି। ଦୟାକରି ଏପରି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୋ ଉପରେ ଏପରି ଅଭିଯୋଗ ଆଣନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୋ ମାତା ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେଥିରେ ମୋର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନଥିଲା, ମୁଁ ସେଥିରେ ସମ୍ମତି ଦେଉନାହିଁ। ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି ମୁଣ୍ଡମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ୍ ରାମଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ, ତାଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ। ଆପଣ ମୋ ସ୍ଥିତି ବିବେଚନା କରି ଦୟା କରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଏବେ ରାମ, ଭୂମିପତି କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?" ଏହିପରେ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମର ଏହି ଆଚରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଦର, ଆତ୍ମସଂୟମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା। ଏହା ତୁମ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣିଛି; ମୁଁ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କେବଳ ତୁମର କୀର୍ତି ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ କରିଥିଲି। ମୁଁ ଜାଣେ ରାମ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସିତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ବସିଛନ୍ତି। ତୁମେ ଆସନ୍ତାକାଲି ତାଙ୍କଠାରେ ଯିବେ, ଏଠାରେ ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବିଶ୍ରାମ କର; ଏହି ଆମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର।" ଏପରି ଉତ୍ତର ପାଇ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରି, ଭରତ କହିଲେ—"ଯଥାସ୍ଥିତି।" ସେ ସେହି ଆଶ୍ରମରେ ରାତି ଅତିବାହିତ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଏଭଳି ଗୌରବମୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ନବତିତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ପରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଏଠାରେ ବସିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, କୈକୟୀପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଅତିଥି ସ୍ୱରୂପେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ତାପରେ ଭରତ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ—"ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅତିଥିସତ୍କାର ଆପଣ ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ଯଥାଯଥା କରିଛନ୍ତି।" ଏହିପରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁସ୍କୁରାଇ କହିଲେ—"ମୁଁ ଜାଣିଛି ତୁମେ ଅନୁରାଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେକୌଣସି ଅଦ୍ଭୁତ ଆଦର ଦେଖି ତୁମେ ଖୁସି ହୁଅ। ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମ ସେନା ପାଇଁ ଭୋଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ, ଏହି ମୋର ଅନୁରାଗ ଏବଂ ତୁମେ ଏହାର ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସେନାକୁ ଦୂରେ ରଖି ଏଠାରେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ସେନା ସହ କାହିଁକି ନାହଁ?" ଭରତ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—"ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଭୟ କରି ସେନା ସହ ଏଠାକୁ ଆସିନାହିଁ। ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ବା ରାଜକୁମାର ଯେଉଁଠି ଥାଆନ୍ତି, ସେଠି ତପସ୍ବୀମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବା ଦରକାର। ମୋ ସହିତ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା, ଯୋଦ୍ଧା ଓ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଅଛି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଆଛାଦିତ କରି ଚାଲିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟ ରୁକ୍ଷ, ଜଳ, ଭୂମି, ଆଶ୍ରମ ଓ କିଛି ନଷ୍ଟ କରିବା ନ ଦେବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏକା ଏଠାରେ ଆସିଛି।" ଭରଦ୍ୱାଜ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—"ସେନାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।" ତେଣୁ ଭରତ ସେନାକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଏହିଠାରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଅଗ୍ନିଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଳପାନ କରି, ଶୂଧ୍ଧ ହୋଇ, ଅତିଥିସତ୍କାର ପାଇଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। "ମୁଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଓ ତ୍ୱଷ୍ଟାକୁ ଡାକୁଛି; ମୋତେ ଅତିଥିସତ୍କାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା। ତିନି ଲୋକପାଳ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ତଳେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଡାକୁଛି; ଏହି ଅତିଥିସତ୍କାର ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତୁ। ଭୂମି ଓ ଆକାଶର, ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ଏହିଠାରେ ଆସନ୍ତୁ। କିଛି ମଦ, କିଛି ଉତ୍ତମ ମଦ୍ୟ, କିଛି ଚିନିକାନ୍ଦ ରସ ସମ ଶୀତଳ ଜଳ ଭାବରେ ବହୁନ୍ତୁ। ଦେବଗନ୍ଧର୍ବ ବିଶ୍ୱାବସୁ, ହାହା, ହୂହୂ, ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବୀମାନେ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତୁ। ଘୃତାଚୀ, ବିଶ୍ୱାଚୀ, ମିଶ୍ରକେଶୀ, ଅଲମ୍ବୁସା, ନାଗଦନ୍ତା, ହେମା, ହିମା—ଏହି ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଅପ୍ସରାମାନେ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତୁ।" ଏହିପରି ତପସ୍ବୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅତିଥିସତ୍କାର ଓ ଦୟା ଦେଖି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଭରିଯାଇଲା, ଏବଂ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଇଥିଲା।