ସେଇ ସମୟରେ, ଗୋଟିଏ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ—କେତେକ ନୌକାରେ ମହିଳାମାନେ ବସିଛନ୍ତି, କେତେକ ନୌକା ଘୋଡ଼ାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆଉ ଅନ୍ୟ ନୌକାରେ ବହୁମୂଲ୍ୟ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ରଥରେ ରଖି ନେଯାଯାଉଛି। ଏମିତି ଭାବେ ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପାର ହେବା ପରେ, ନୌକାବାହକ ଓ ସେମାନଙ୍କର ପରିବାର ଲୋକେ ବାଁସ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଛନ୍ତି। ହାତୀମାନେ ବିଜୟପତାକା ଲଗାଇ ତାଙ୍କ ମାହୁତଙ୍କ ଅନୁପ୍ରେରଣାରେ ଏପାରୁ ସେପାର ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପତାକା ଲଗାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ନୌକାରେ, କିଛି ତାଡ଼ ଉପରେ, କିଛି ଜଳଘଟ ଧରି ତାରି, ଆଉ କିଛି ହାତ ଦ୍ୱାରା ପହଞ୍ଚି ନଦୀ ପାର ହେଉଛନ୍ତି। ଏହିପରି ନିତିମାନ୍ୟ ସେନା ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଗଙ୍ଗା ପାର ହୋଇ, ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରୟାଗର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି। ସେନାମାନେ ସୁଯୋଗଯୋଗରେ ବସିବା ପରେ, ମହାତ୍ମା ଭରତ, ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପୁରୋହିତ, ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଆସି, ସେଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଛାଉଣି ଓ ବୃକ୍ଷ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏହିଭଳି ଗୌରବମୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାନବେଁ ବଂଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ସେନାକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଖୋଲି, ଶୁଭବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ପଦଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହିପରି, ଭରତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆଗରେ ରଖି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଗଲେ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ଶିଷ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ। ସେଉଁଠାରେ ସମ୍ମାନସୂଚକ ପଦାର୍ଥ ଓ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ପାଣି ଦେଇ, ପରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଫଳ ଦେଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଆଚରଣ ଜାଣି, ଋଷି ଅୟୋଧ୍ୟାର ସେନା, ଧନ, ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ ନାହିଁ। ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଭରତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶରୀର, ଅଗ୍ନି, ବୃକ୍ଷ, ଶିଷ୍ୟ, ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତି ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ଏହାପରେ ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ଭାଇ ଭାବରେ ଭରତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିଥିବା ବେଳେ କି କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କୁହ, ମୋ ମନ ଅଶାନ୍ତିତ। କୌଶଲ୍ୟା ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁବିନାଶୀ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାରତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମଦେଇଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଭାର୍ୟା ସହିତ ବହୁଦିନ ଧରି ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପିତା, ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ, ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଚୌଦ ଅବଧି ଅରଣ୍ୟବାସ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ। ତୁମେ କି ତା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାଇଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ କି?" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ନୟନ ଜଳ ଭରି, କଣ୍ଠ ଅଟକିଯାଇ କହିଲେ, "ମୋପରି ଏପରି ଅଭିଯୋଗ ଆସିଲେ ମୁଁ ଧ୍ୱଂସ ହେବି; ଦୟାକରି ମୋପରି ଅପରାଧ ଭାବିବେ ନାହିଁ, ଏପରି ଉପଦେଶ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୋ ମାତା ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତାହା ଚାହେଁ ନାହିଁ, ନ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ମୁଁ ସେଇ ପୁରୁଷସିଂହ ରାମଙ୍କୁ ଆଉ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ନତମସ୍ତକ ହେବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ତାଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାରେ ଆପଣ ଦୟା କରନ୍ତୁ; ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଏ ମହାମାନ୍ୟ, ଏବେ ରାମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?" ଏହାପରେ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ, "ଏହି ଆଚରଣ ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ; ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଆତ୍ମସଂୟମ, ଧର୍ମମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରିବା—ଏହି ସବୁ ତୁମେ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ କରିଛ। ମୁଁ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲି, ଯେଣୁ ତୁମର ଖ୍ୟାତି ଅଧିକ ହେଉ। ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ବସିଛନ୍ତି। ତୁମେ ଆସନ୍ତାକାଲି ଏଠାରୁ ଚାଲି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପାରିବ; ଏଠାରେ ଏକରାତ୍ରି ବିଶ୍ରାମ କର, ଏହା ମୋର ଇଚ୍ଛା।" ଏହିପରି ଭାବେ ଭରତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, "ଯଥାସ୍ତୁ" ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଓ ଆଶ୍ରମରେ ରାତି ବିତାଇବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏହିଭଳି ଗୌରବମୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ନବେଁଥିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଆଶ୍ରମରେ ଅତିଥି ଭାବେ ରଖିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଭରତ କହିଲେ, "ମହାର୍ଷି, ଆପଣ ଅତିଥିସତ୍କାର, ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା—ଏହି ସବୁ କରିଛନ୍ତି, ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ଯେପରି ଉଚିତ।" ତାହାପରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ହସି କହିଲେ, "ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମେ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ; ଛୋଟ ଦାନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଖୁସି ହୁଅ। ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମ ସେନାକୁ ଅନ୍ନ ଦିଅଁ; ମୋର ସ୍ନେହ ଯଥାଯଥ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ, ତୁମେ ସେନାକୁ ଦୂରେ ରଖି କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସେନା ସହ କାହିଁକି ନ ଆସିଲ? " ଭରତ ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ, "ମହାର୍ଷି, ମୁଁ ଭୟରେ ସେନା ସହ ଏଠାକୁ ଆସିନାହିଁ। ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜକୁମାର, ଯେଉଁଠି ଥାଉନ୍ତି, ସେଠି ତପସ୍ବୀମାନେ ସଦା ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବା ଉଚିତ।" ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଆଶ୍ରମରେ ଭରତଙ୍କ ସ୍ନେହ, ନମ୍ରତା ଓ ଧର୍ମପ୍ରେମ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା।