ନଦୀ ପାର କରିବା ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତେ ତୟାରି ହେଲେ, ଝଣ୍ଡା ଲାଗିଥିବା ନୌକାଗୁଡ଼ିକୁ ନୌକାଚାଳକମାନେ ନିଜେ ଚାଳାଇ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଲୋକମାନେ ଓପାରକୁ ନେଲେ। କିଛି ନୌକାରେ ମହିଳାମାନେ ଥିଲେ, କିଛିରେ ଘୋଡ଼ା, ଆଉ କିଛି ନୌକା ରଥ ଓ ବହୁ ଧନ-ସମ୍ପଦ ନେଇଯାଉଥିଲା। ଏମିତି ଭାବେ ସମସ୍ତେ ଏକ ପରେ ଏକ ନୌକାରେ ଚଢ଼ି ଓପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ପରେ ନୌକାଚାଳକମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ମିଶି ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ବିଜୟପତାକା ସଜିଥିବା ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଚାଳକଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ନଦୀ ପାର ହେଲେ, ଦୃଶ୍ୟଟି ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ପର୍ବତମାନେ ଝଣ୍ଡା ଲାଗି ଅତି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ନୌକାରେ, କିଛି ପାଲି ତଇରି କରି, କିଛି ଜଳଘଟ ଧରି, ଆଉ କିଛି ହାତ ଚଳାଇ ସ୍ନାନ କରି ନଦୀ ପାର ହେଲେ। ଏହିପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସେନା ଗଙ୍ଗା ପାର କଲା ଓ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରୟାଗର ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲା। ସେନାମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଓ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ମହାତ୍ମା ଭରତ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ମହାମୁନି ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୁରୋହିତ, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ଅନେକ କୁଟିର ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଥିବା ଶୋଭାମୟ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ, ଦୂରରୁ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ନିଜ ପୁରୋହିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଲେ। ଭରତ ବରିଷ୍ଠ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ରହି, ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ଯାଇଲେ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠିଲେ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଫଳ ଦେଇ, ଭଲଭାବରେ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କଲେ ଓ ପରିବାରର ଖବର ନେଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଜାଣିଥିବା ଭରଦ୍ୱାଜ ଆୟୋଧ୍ୟାର ସେନା, ଧନ, ବନ୍ଧୁ-ମିତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି ତାହା ପଚାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ ନାହିଁ। ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଭରତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶରୀର, ଅଗ୍ନି, ବୃକ୍ଷ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପଶୁ ପକ୍ଷୀମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି ତାହା ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ। ଏହିପରେ ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହବଶତଃ ଭରତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଚାଳାଉଥିବାବେଳେ କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ, ମୋର ମନ ଅଶାନ୍ତ। କୌଶଲ୍ୟା ଯେଉଁଠାରେ ଶତ୍ରୁନାଶକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଝିଅ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ବହୁ ଦିନ ଧରି ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପିତା ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀର ପ୍ରଭାବରେ ଏଠି ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଦେଇଥିଲେ। ତୁମେ କି ତାହା ସହିତ ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହ ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” ଏପରି ଉପାଲୋଭନା ଶୁଣି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଗଲା, ଗଳ ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବି ଯଦି ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବିଥିବେ। ମୋତେ ଦୋଷୀ ଭାବିବେ ନାହିଁ, ମୋତେ ଏମିତି ଉପଦେଶ ଦେବେ ନାହିଁ। ମୋର ମାତା ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଯେଉଁ କଥା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତାହା ଚାହୁଁନି, ମୋତେ ତାହାରେ କୌଣସି ପ୍ରସନ୍ନତା ନାହିଁ। ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି ମହାପୁରୁଷ ରାମଙ୍କୁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଓ ତାଙ୍କ ପାଦେ ଶିର ନମାଇବାକୁ। ଆପଣ ଦୟା କରି ମୋ ପ୍ରସ୍ଥିତି ବୁଝି ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଏ ଭୂମିପତି ରାମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?” ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ସ୍ନେହଭରା କଥାରେ ଭରତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି ଆଚରଣ ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ, ଏ ରଘୁବଂଶୀ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଆତ୍ମସଂୟମ ଓ ଧର୍ମାନୁସରଣ। ଏହି ଧାରଣା ତୁମ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଛି, ମୁଁ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲି ତୁମ ଖ୍ୟାତି ବଢ଼ିବା ପାଇଁ। ମୁଁ ଜାଣେ ରାମ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ବସୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ଆଜି ଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କର, ଆଗାମୀଦିନ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା; ଏହି ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର, ଏ ନୀତିଜ୍ଞ।” ଏପରି ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ, ଭଲ ଚରିତ୍ର ଭରତ ଦେବମୁନିଙ୍କୁ 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଓ ଆଶ୍ରମରେ ରାତି ଅତିବାହିତ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ଏଠିରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାପରେ ମୁନି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଅତିଥିର ଭାବେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ଭରତ ଭଦ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁନିବର, ଆପଣ ଆଗରୁ ଯେଉଁ ଯଥାଯଥିକ ଅତିଥିସତ୍କାର, ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଯେପରି ଉଚିତ ସେପରି।" ଭରଦ୍ୱାଜ ହସି କହିଲେ, “ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ସ୍ନେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁ କୌଣସି ଅତିଥିସତ୍କାର କଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମ ସେନା ପାଇଁ ଭୋଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ; ମୋର ସ୍ନେହ ଯଥାଯଥିକ ଓ ତୁମେ ତାହା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ କାହିଁକି ତୁମେ ସେନାକୁ ଦୂରେ ରଖି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସେନା ସହ ନ ଆସି କାହିଁକି?" ଭରତ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ମୁନିବର, ଆପଣଙ୍କ ଭୟରେ ମୁଁ ସେନା ସହ ଆସିନାହିଁ।” ଏହିପରି ଭାବରେ ଶ୍ରୀରାମ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକର ଉନ୍ମେଷ ହେଲା।