ଗୁହା ପ୍ରେମଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ନଦୀତୀରେ ରାତିଟି ସୁଖଦାୟକ ଭାବରେ କଟାଇଛ କି? ତୁମେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି?” ଗୁହାଙ୍କ ଏହି ମୃଦୁ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନିଥିବା ଭରତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମହାରାଜ, ଆମେ ରାତିଟି ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କଟାଇଛୁ, ତୁମେ ଆମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛ। ଏବେ ଦୟାକରି ତୁମ ନୈୟାରୁ ଏବଂ ଅନେକ ଡ଼ଙ୍ଗାରୁ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ପାର କରିବା ଉପରେ ଚେଷ୍ଟା କର।" ଭରତଙ୍କ ନିର୍ଦେଶ ପାଇଁ ଗୁହା ଶୀଘ୍ର ନଗରକୁ ଫେରି ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଠ, ଜାଗିଯାଉ, ସବୁବେଳେ ଭଲ ରହ! ଡ଼ଙ୍ଗାଗୁଡିକୁ ଏକଠା କର; ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ।” ଏପରେ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପାଞ୍ଚ ଶହ ଡ଼ଙ୍ଗା ଏକଠା କଲେ। କିଛି ଡ଼ଙ୍ଗା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା ଲାଗିଥିଲା, ଫଳା ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ, ଚଉଁ ଲାଗିଥିଲା, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଗୁହା ଏକ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନିତ ଡ଼ଙ୍ଗା ଆଣିଲେ, ଫିକା କମ୍ବଳ ଦ୍ୱାରା ଢ଼କା, ଶୁଭ ଢ଼ୋଲର ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ, ଅତି ରୂପବତୀ ଥିଲା। ଭରତ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହି ଡ଼ଙ୍ଗାରେ ବସିଲେ। କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ଡ଼ଙ୍ଗାରେ ଏକ ପରେ ଏକ ଚଢ଼ିଲେ। ରାଜମହିଳା, ରଥ ଏବଂ ଦୋକାନମାନେ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଚଢ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଶିବିରରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ନଦୀ ପାର କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସମ୍ପତ୍ତି ବହିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚ୍ୟାସ ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲା। ପତାକା ଲାଗିଥିବା ଡ଼ଙ୍ଗାମାନେ, ନୈୟାରୁ ଚଳିତ, ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ଲୋକମାନେକୁ ପାର କରାଇଲେ। କିଛି ଡ଼ଙ୍ଗାରେ ମହିଳା, କିଛିରେ ଘୋଡ଼ା, ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ବଡ଼ ଧନ ରଥରେ ଆଣିଥିଲେ। ପାର ଶୋରେ ପହଞ୍ଚି ଲୋକମାନେ ଉତରିଲେ, ନୈୟାରୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ବାଁସ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିଜୟ ପତାକା ଲାଗିଥିବା ହାତୀମାନେ, ନିଜ ଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ, ପାର କରି ପତାକା ଲାଗିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖା ଦେଲେ। କିଛି ଡ଼ଙ୍ଗାରେ, କିଛି ଚାଉଁରେ, କିଛି ଜଳପାତ୍ରରେ, କିଛି ହାତରେ ଚାପି ଏବଂ ଏଠି ଏଠି ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ପାର କଲେ। ଏହି ଧର୍ମିକ ସେନା ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଗଙ୍ଗା ପାର କରି ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରୟାଗର ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ, ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅତି ରୂପବତୀ ଗଛ ଏବଂ କୁଟିରର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଏଠିରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଏକଠା କରି, ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଗେ ଚଲିଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞାନି, ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ କବଚ ଛାଡ଼ି, ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୁରୋହିତମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଭାବରେ ଆଗେ ଥିଲେ। ଭରତ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଆଶ୍ରମରେ ରଖି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଉପହାର ଆଣିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ଉପହାର ଏବଂ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଇ, ଫଳ ଦେଇ, ଧର୍ମିକ ଭାବରେ ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ ଜାଣିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଆଚରଣ ଜାଣି, ସେନା, ଧନ, ମିତ୍ର ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିଷୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଖବର ନେଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ ନାହିଁ। ବଶିଷ୍ଠ ଏବଂ ଭରତ ତାଙ୍କ ଶରୀର, ଅଗ୍ନି, ଗଛ, ଶିଷ୍ୟ, ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ବାଧ୍ୟ ଭାବରେ ଭରତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ କି କାରଣରେ ଏଠିକୁ ଆସିଛ? ସବୁ କଥା କହ, ମୋ ମନ ଅଶାନ୍ତ। କୌସଲ୍ୟା ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ଏକ ମହାପୁରୁଷକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ନିଜ ଭାଇ ଓ ଜୀବନ ସାଥୀ ସହିତ ବହୁ ଦିନ ଧରି ଅରଣ୍ୟରେ ନିବାସ କରୁଛି। ସେ, ବଡ଼ ଖ୍ୟାତିବାନ୍, ତାଙ୍କ ପିତା ଏକ ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ଏଠିରେ ଚଉଦ ଦିନ ଅରଣ୍ୟବାସ କରୁଥିଲେ। ତୁମେ ଏହି ନିର୍ମଳ ପୁରୁଷ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ କି, ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ କି?” ଏପରେ ଭରତ କଣ୍ଠ ଭରି ଅଶ୍ରୁସ୍ନାତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେବି, ଯଦି ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବନା କରନ୍ତି; ଆପଣ ମୋଉପରେ ଅପରାଧ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏପରି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୋ ମାତା ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ। ମୁଁ ସେ ମନୁଷ୍ୟର ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ, ତାଙ୍କୁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରାଇବା ନିମିତ୍ତ ଏଠିକୁ ଆସିଛି, ତାଙ୍କ ପାଦରେ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ। ଆପଣ ମୋ ଅବସ୍ଥା ବିଚାର କରି ମୋପାଇଁ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ରାମ, ଭୂମିର ନାଥ, ବର୍ତ୍ତମାନ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?” ବଶିଷ୍ଠ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ପରେ, ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଏପରି ଆଚରଣ ତୁମେ ଉଚିତ, ରଘୁବଂଶୀ ମହାପୁରୁଷ: ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଦର, ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଧର୍ମମାନେକୁ ଅନୁସରଣ। ମୁଁ ଜାଣିଛି ଏହା ତୁମ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଛି; ମୁଁ ଏପରି ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, ତୁମ ଖ୍ୟାତି ବଢ଼ିବା ପାଇଁ।” ଏପରି ମନ୍ଦିର ନିମ୍ନତା ଏବଂ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ ସହିତ ଭରତଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଏଠି ଶେଷ ହେଲା।