ଭାରତ ଆତୁର ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, କହିଲେ—"ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି, ଏ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ଛାଡିପାରିବିନାହିଁ, ସେଠିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି।" ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କରି, ପ୍ରଭାତେ ରାଘବ ଉଠି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଶତୃଘ୍ନ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏପରି ଶୋଇଛ? ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହାଙ୍କୁ ଆଣ। ସେ ଆମ ସେନାକୁ ନିରାପଦରେ ଗଙ୍ଗା ଅପାରେ ନେଇଯିବେ।" ଶତୃଘ୍ନ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ସେଇ ମହାନୁଭାବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି।" ଏହିପରି ଦୁଇ ଭାଇ କଥାହେଉଥିବା ବେଳେ, ଗୁହା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆସି, ହାତ ଜୋଡି ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ—"କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ଏଠାରେ ରାତି ଶାନ୍ତିରେ କାଟିଛନ୍ତି ତୋ? ସେନା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ଅଛିନା?" ଗୁହାଙ୍କର ସ୍ନେହମୟ ଉପଚାର ଶୁଣି, ଭାରତ ନମ୍ରତାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ରାଜନ୍, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅତିଥିଏ ହୋଇ ଶୁଭ ରାତି କାଟିଛୁ। ଏବେ ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ନୌକାଚାଳକମାନେ ଅନେକ ନୌକା ନେଇ ଆସନ୍ତୁ, ଯାହାରେ ଆମ ସେନା ଗଙ୍ଗା ପାର ହେବ।" ଭାରତଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଗୁହା ତ୍ୱରିତ ନଗରକୁ ଗଲେ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ସମସ୍ତ ନୌକା ଏକଠା କର; ଆମେ ସେନାକୁ ଅପାରେ ନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା।" ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ପଞ୍ଚଶତ ନୌକା ସାଜି ନେଲେ। କିଛି ନୌକାରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା, ଧ୍ୱଜା, ପତାକା ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ତନ୍ତୁ ଥିଲା। ଗୁହା ଏକ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନିତ ନୌକା ଆଣିଲେ, ଯାହା ଫିକା କମ୍ବଳ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ମଙ୍ଗଳ ଢୋଲର ଧ୍ୱନି ଓ ଶୋଭା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ନୌକାରେ ଭାରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ବସିଲେ। ପଛରେ କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ରଥ, ଦୋକାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଶିବିର ଲାଗି ଅଗ୍ନି ଜାଳି ନଦୀ ପାର ହେଉଥିଲେ, ସମ୍ପତ୍ତି ବୋଝିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଧ୍ୱଜାଉପରି ନୌକାମାନେ, ନୌକାଚାଳକମାନେ ଆପଣେ ଚାଳି, ଶୀଘ୍ର ଲୋକମାନେ ପାର କରାଇଲେ। କିଛି ନୌକାରେ ମହିଳାମାନେ, କିଛିରେ ଘୋଡ଼ା, ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଯାନବାହନ ଥିଲା। ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାର ହେଲାପରେ, ନୌକାଚାଳକମାନେ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଲେ। ହାତୀମାନେ ବିଜୟ ଧ୍ୱଜା ଲଗାଇ ମାହୁତଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଏପାରୁ ଓପାରେ ଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମନେ ପାହାଡ଼ ଧ୍ୱଜା ସହିତ ଚଳିଥିବା ପ୍ରତୀତି ହେଉଥିଲା। କିଛି ନୌକାରେ, କିଛି ବେଣ୍ଡାରେ, କିଛି ଜଳକୁମ୍ଭ ଧରି, କିଛି ହାତରେ ତରି ସେପାରେ ଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସେନା ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଗଙ୍ଗା ପାର ହେଇ, ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରୟାଗ ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଭାରତ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି, ସୁନିୟୋଜିତ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ସହ ମହାମନା ବୃହଦ୍ବାଜ ଋଷିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଏହି ମହାବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଚମତ୍କୃତ ଅରଣ୍ୟ ଓ ଛାଉଣୀ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି ଅଠାଉଠି ଅଞ୍ଚଳରେ ଭୃଗୁଦ୍ବାଜ ଆଶ୍ରମ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ଭାରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାରତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ରଖି ପଦେ ପଦେ ଆଗକୁ ଗଲେ। ବୃହଦ୍ବାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖ ଦର୍ଶନ ଲାଗି, ରାଘବ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ବୃହଦ୍ବାଜ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଆଞ୍ଜଳି ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ। ଅତିଥିସ୍ଵରୂପ ଆସିଥିବା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ଭାରତଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଫଳ ଦେଇ, ବୃହଦ୍ବାଜ ପରିବାରର ଖବର ନେଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଜାଣି, ସେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ସେନା, ଧନ, ବନ୍ଧୁ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେନାହିଁ। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଭାରତ ବୃହଦ୍ବାଜଙ୍କ ଶାରୀରିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଗଛ, ଶିଷ୍ୟ, ଓ ଅରଣ୍ୟର ପଶୁପକ୍ଷୀ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏମିତି ମିଳନ ଓ ଆଶ୍ୱାସ ପରେ, ବୃହଦ୍ବାଜ ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରେମରେ କହିଲେ—"ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ମୋ ମନ ଅଶାନ୍ତ। କୌଶଲ୍ୟା ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ପତ୍ନୀ ସହ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଅରଣ୍ୟରେ ଅବାସ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ମହାନ୍ୟ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଯେଉଁଥିରେ ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଥିଲା, ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଏଠାରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ତୁମେ କି ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷତା ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ କରି, ତାଙ୍କ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହ ଅବିରୋଧରେ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?" ବୃହଦ୍ବାଜଙ୍କ ଏହି କଥାରେ, ଭାରତର ଦୃଷ୍ଟି ଜଳଭରା ହେଲା, ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଅଟକିଗଲା। ସେ କହିଲେ—"ମୁଁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯିବି ଯଦି ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବିଥିବେ। ମୋପରେ ଦୋଷ ନ ଦେଉ, ଏପରି ଉପଦେଶ ମୋତେ ଦିଅନାହିଁ। ମୋ ମାତା ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତାହା ଚାହୁଁନି, ଏବଂ ତାହାକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ।" ଏପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଶୀତି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା।