ରାମାୟଣର ଏହି ପବିତ୍ର ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଭରତ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରଖିବା ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଅପରିଗ୍ରହ ଭାବେ ଅନନ୍ଦରେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରିଲେ; ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ। ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କ ସହ ରହିବେ ନାହିଁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଶତୃଘ୍ନ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବେ। ଦ୍ୱିଜାତିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଉତ୍ତରଧିକାରୀକୁ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ମୋର ଏହି ନିର୍ମଳ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଯଦି ସେ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ଫେରି ଆସିବେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି, ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡିପାରିବି ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କରି, ରାଘବ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶତୃଘ୍ନ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଇଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଣ। ସେ ଆମେ ଏହି ବିଶାଳ ସେନାକୁ ନିରାପଦ ଭାବେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।” ଶତୃଘ୍ନ ଉତ୍ତର କଲେ, “ମୁଁ ଶୁଇନାହିଁ, ମୁଁ ଜାଗିଛି, ମୋ ଚିନ୍ତା ସେ ଉତ୍ତମ ଜନକୁ ନେଇ।” ଏହିପରି ଦୁଇ ଶିଂହ ପ୍ରତିମା ଭାଇମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଗୁହା ଶାସ୍ତାଙ୍କୁ ଜୋଡି ହାତରେ ଭକ୍ତି ସହ ଆସି ଭରତଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, “କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରାତି ସୁଖଦାୟକ ଭାବେ କାଟିଛ? ତୁମେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସେନା ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି?” ଗୁହାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଭରତ କହିଲେ, “ରାଜା, ଆମର ରାତି ସୁଖଦାୟକ ହେଲା ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲୁ। ବର୍ତମାନ ଆପଣଙ୍କ ବୋଟମାନେ ଅନେକ ବୋଟ ନେଇ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରାନ୍ତୁ।” ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଗୁହା ଶୀଘ୍ର ନଗରକୁ ଫେରି ତାଙ୍କ ଜନମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ଶୁଭ ରହ; ବୋଟଗୁଡିକୁ ଏକସାଥ କର, ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କ ଜନମାନେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ଚାରିଦିଗରୁ ପାଞ୍ଚ ଶହ ବୋଟ ଏକସାଥ କରିଲେ। କିଛି ବୋଟରେ ଶ୍ୱାସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା, ଝଣ୍ଡା, ପତା, ଓ ଦୃଢ଼ ନିର୍ମିତ ଥିଲା। ଗୁହା ଶ୍ୱାସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଦିଆ ବୋଟ ଆଣି, ଫିକ୍ କମ୍ବଳ ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ, ଶୁଭ ଢୋଲ ଶବ୍ଦ ହେଉଥିବା ଏବଂ ମନୋହର ଥିଲା। ଭରତ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତୃଘ୍ନ ଏହି ବୋଟରେ ଚଢ଼ିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ଗାଡ଼ି ଓ ଦୋକାନ ମାନେ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏହି ଶିବିରର ଅଗ୍ନି ଜ୍ଵାଳା ଓ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ସମୟରେ, ଜନମାନେ ଜିନିଷ ଉଠାଇ ନେବାର ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଝଣ୍ଡା ଦିଆ ବୋଟ, ନିଜେ ଚାଳକମାନେ ଚାଲାଇ, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଲୋକମାନେ ଅତିକ୍ରମ କରିଲେ। କିଛି ବୋଟରେ ମହିଳାମାନେ, କିଛିରେ ଘୋଡ଼ା, ଆଉ କିଛିରେ ବହୁ ଧନ ଓ ଗାଡ଼ି ଅଛି। ଦୂର ପାର ଉପରେ ପହଞ୍ଚି ଲୋକମାନେ ଉତରିଲେ, ବୋଟମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଶିବିର ଲାଗି ବାଂସ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ବନେଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିଜୟ ଝଣ୍ଡା ଦିଆ ହାତୀମାନେ, ଚାଳକଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି, ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କିଛି ବୋଟରେ, କିଛି ଚାଉଣିରେ, କିଛି ଜଳଘଟ ଦ୍ୱାରା, କିଛି ହାତ ଦ୍ୱାରା ତେରିଇ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସେନା ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି ଶୁଭ ସମୟରେ ପ୍ରୟାଗର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେନାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଉଚିତ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ପୂରୋହିତଙ୍କ ସହ ଏମିନେଣ୍ଟ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ପୂରୋହିତ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଅରଣ୍ୟ ଏବଂ କୁଟିର ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ମୂଳ ରାମାୟଣରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆଗକୁ ଗଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଓ କବଚ ଉତ୍ସର୍ଜନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୂରୋହିତଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ପଦଯାତ୍ରା କଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ରାଘବ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ପୂରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଅର୍ପଣ ଆଣିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ଅର୍ପଣ ଦେଲେ। ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ ଓ ଫଳ ଦେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରଦ୍ୱାଜ ପରିବାରର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଜାଣି, ତିନି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ସେନା, ଧନ, ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ ନାହିଁ। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଭରତ ତିନିଙ୍କ ଶରୀର, ଅଗ୍ନି, ବୃକ୍ଷ, ଶିଷ୍ୟ, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସମ୍ମତି ଦେଇ, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ରାଘବ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନେଇ ଭରତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ମୋତେ ସବୁ କଥା କହ, ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। କୌଶଳ୍ୟା ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଏହି ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ପତ୍ନୀ ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ନିବାସ କରୁଛନ୍ତି। ସେ, ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଯିଏ ଏକ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଚଳିଥିଲେ, ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ତୁମେ ନି:ପାପ ତାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହ ଅବାଧ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ?