ଏହି ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମାଟି କିମ୍ବା ଘାସ ଉପରେ ଶୋଇବି, ସବୁବେଳେ କେବଳ ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବି। ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମୁଁ ନେଲି, ମୋ ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟଟି ଅନନ୍ଦରେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବି; ଏହା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋ ସହିତ ରହିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବେ। ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ମୋ ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ, ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଉଛି, ଯଦି ସେ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ଫେରି ଆସିନଥାନ୍ତି। ତାପରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବି, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାଘବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶା କରି, ତାଙ୍କୁ କେବେ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଏକ ରାତି କାଟି, ପ୍ରଭାତେ ରାଘବ ଉଠି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇଛ? ଗୁହାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଆଣ। ସେ ଆମକୁ ଏହି ବଡ଼ ସେନାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଗଙ୍ଗାପାର କରାଇଦେବେ।" ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ଜାଗିଛି; ମୋ ମନେ ସେଇ ମହାନ ଭାଇଙ୍କ ବିଚାର ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ।" ଏହିପରି ଦୁଇ ଶିଂହପ୍ରତିମାନେ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଗୁହା ସମୟଅନୁସାରେ ହାତ ଯୋଡି ଆସି, ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, "କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ରାତି କିପରି କାଟିଲେ? ଆପଣ ଓ ସମସ୍ତ ସେନା ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି?" ଗୁହାଙ୍କ ଏହି ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଥିବା ଭରତ କହିଲେ, "ରାଜା, ଆମର ରାତି ଭଲ ହେଲା, ଆପଣ ଆମକୁ ଆଦର ଦେଲେ। ଏବେ ଅନେକ ଡଙ୍ଗା ନେଇ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗାପାର କରାଇଦିଅ।" ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ନଗରକୁ ଗଲେ ଓ ନିଜ ପରିଜନମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଉଠ, ଜାଗ, ସବୁଦିନ ଶୁଭ ହେଉ! ସମସ୍ତ ଡଙ୍ଗା ଏକଠା କର, ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବାକୁ ଯିବା।" ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ଚାରିପାଖରୁ ପାଞ୍ଚଶେ ଡଙ୍ଗା ଏକଠା କଲେ। କେତେକ ଡଙ୍ଗାରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା ଲାଗିଥିଲା, ପତାକା ଓ ପତ୍ର ଲାଗିଥିଲା, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଗୁହା ଏବେ ଏକ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନିତ ଡଙ୍ଗା ନେଇ ଆସିଲେ, ଯାହା ହଳଦିଆ କମ୍ବଳ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିଲା, ମଙ୍ଗଳ ଢୋଳ ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଥିଲା। ଏହି ଡଙ୍ଗାରେ ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବସିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପଛରେ ରାଜପତ୍ନୀ, ଗାଡ଼ି ଓ ଦୋକାନ ମଧ୍ୟ ଚଲିଲେ। ଶିବିର ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଜାଳି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତେ ତୀର ଛାଡ଼ି ନଦୀ ପାର ହେଉଥିଲେ, ସମଗ୍ର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା। ପତାକା ଲାଗିଥିବା ଡଙ୍ଗାଗୁଡ଼ିକୁ ଡଙ୍ଗାଚାଳକମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଲୋକମାନେ ପାର କରାଯାଉଥିଲେ। କେତେକ ଡଙ୍ଗାରେ ମହିଳା, କେତେକରେ ଘୋଡ଼ା, ଆଉ କେତେକରେ ଗାଡ଼ି ଲଗାଇ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଥିଲା। ପାର ହୋଇ ଲୋକମାନେ ଡଙ୍ଗାରୁ ଉତରିଲେ, ଡଙ୍ଗାଚାଳକମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରିଜନମାନେ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଆୟୋଜନ କଲେ। ବିଜୟପତାକା ଲାଗିଥିବା ହାତୀମାନେ ଚାଳକମାନଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଆଗେଇ ଯାଉଥିଲେ, ପତାକା ଲାଗିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କେତେକ ଡଙ୍ଗାରେ, କେତେକ ବେଳାଇଁ, କେତେକ ଘଡ଼ା ଧରି, କେତେକ ହାତ ଚାଲାଇ ତରି, ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ସେନା ଗଙ୍ଗା ପାର ହେଲା। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅନୁଚରମାନେ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରୟାଗର ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଲେ। ସେନାକୁ ସ୍ଥିର ଓ ସୁବିଧାଜନକ ଭାବେ ବସାଇଦେଇ, ମହାତ୍ମା ଭରତ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହ ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଘର ଓ ବୃକ୍ଷର ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ମହାନ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉଣନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଭରତ ସେନାକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆଗେଇ ଚାଲିଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ କବଚ ଛାଡ଼ି, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଲେ। ତାପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବା ପାଇଁ, ରାଘବ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ଥାନ କରାଇ, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ଯେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ ନେଇଆସ। ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ ଓ ଫଳ ଦେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଆଚରଣ ଜାଣିଥିବା ଭରଦ୍ୱାଜ ଅୟୋଧ୍ୟାର ସେନା, ଧନ, ବନ୍ଧୁ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମ୍ପର୍କରେ ପଚାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ ନାହିଁ। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଭରତ ମୁନିଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ବୃକ୍ଷ, ଶିଷ୍ୟ, ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀ ସମ୍ପର୍କରେ ପଚାରିଲେ। ଏହା ପରେ ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ରାଘବ ପ୍ରତି ସ୍ନେହବଶତଃ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିବାବେଳେ କିଏ ବିଷୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, କାରଣ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।" "କୌଶଲ୍ୟା ଏକ ଶତ୍ରୁନାଶକ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ବହୁଦିନ ଧରି ଅରଣ୍ୟବାସ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତାଙ୍କ ପିତା, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ, ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଚୌଦ ଦିନ ବାସ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲେ।