ସେମାନଙ୍କର ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ, ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ବିପଦରେ ଏବଂ ଅସୁରକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲା। ଏପରି ଏକ ଦୁର୍ବଳ ରାଜ୍ୟକୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରେନାହିଁ। ବର୍ତ୍ତମାନରୁ ଆମି ମଧ୍ୟ ମାଟି କିମ୍ବା କୁଶ ଉପରେ ଶୁଇବି, ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବି। ମୁଁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି—ଏହା କେବଳ କଥା ନୁହେଁ—ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବନରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଆନନ୍ଦରେ ବିତାଇବି। ଶତୃଘ୍ନ ମୋ ସହିତ ରହିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଏହି ମହାନ ଭ୍ରାତା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ, ଯଦି ସେ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ମୋର ଏହି ଏକାନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ, ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏହି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ତାପରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଯିବି, ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅତି ଆଗ୍ରହରେ ସ୍ମରଣ କରିବି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବରେ ଗଙ୍ଗାର ତଟରେ ଏକ ରାତି କାଟିବା ପରେ, ପ୍ରଭାତକାଳେ ରାଘବ ଉଠିଯାଇ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଶତୃଘ୍ନ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହାଙ୍କୁ ଆଣ; ସେ ଆମ ସେନାକୁ ନିରାପଦରେ ଏପାରରୁ ଓପାରକୁ ପହଞ୍ଚାଇବେ।" ଶତୃଘ୍ନ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ସେଇ ମହାନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି।" ଏପରି ଦୁଇ ଶୂରବୀରଙ୍କ ଆଲୋଚନା ସମୟରେ, ଗୁହା ଯଥାସମୟରେ ଆସି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, "କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣମାନେ ଏଠାରେ ରାତି ସୁଖରେ କାଟିଲେ କି? ଆପଣଙ୍କ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସେନା କୁଶଳେ ଅଛନ୍ତି କି?" ଗୁହାଙ୍କର ଏହି ସ୍ନେହମୟ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନେ ରଖି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହେ ରାଜା, ଆମେ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟରେ ରାତି ସୁଖରେ କାଟିଛୁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନେକ ନୌକା ଦ୍ୱାରା ଆମ ସେନାକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାନ୍ତୁ।" ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଗୁହା ଶୀଘ୍ର ନଗରକୁ ଯାଇ ନିଜ ଜନମାନେଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, "ଉଠ, ଜାଗ, ତୁମେ ସଦା ଶୁଭ ହେଉ! ସମସ୍ତ ନୌକା ଏକଠା କର; ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବାକୁ ଯିବୁ।" ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ, ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଉଠି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପାଞ୍ଚ ଶତ ନୌକା ଏକଠା କଲେ। କିଛି ନୌକାରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା, ଧ୍ୱଜା, ପତାକା, ପତାପିଛେଇ ସଜିଥିଲା, ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଗୁହା ଏବେ ଏକ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନିତ ନୌକା ଆଣିଲେ, ଯାହା ହଳଦିଆ କମ୍ବଳ ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଥିଲା, ମଙ୍ଗଳ ଢ଼ୋଲର ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାପ୍ରଦ ଥିଲା। ଏହି ନୌକାରେ ଭରତ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତୃଘ୍ନ ବସିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ରାଜମହିଳା, ରଥ, ଓ ଦୋକାନ ଏବଂ ଦାସମାନେ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଶିବିର ଲାଗି ଆଗୁନି ଜାଳିଲେ ଓ ନଦୀ ପାର ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ବୋଝା ଉଠାଇବାର ଗୋଲାଜୋଗ ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲା। ପତାକା ଲାଗିଥିବା ନୌକାମାନେ, ନୌକାଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଚାଳି, ଲୋକମାନେଂକୁ ଅପାରକୁ ପହଞ୍ଚାଇଲେ। କିଛି ନୌକାରେ ମହିଳାମାନେ, କିଛିରେ ଘୋଡ଼ା, ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ ରଥ ଓ ଧନ ଭରି ଥିଲା। ଅପାରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଲୋକମାନେ ଉତରିଗଲେ, ନୌକାଚାଳକ ଓ ତାଙ୍କର ଜନମାନେ ବାଁସ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଲେ। ବିଜୟ ଧ୍ୱଜା ସଜାଇଥିବା ହାତୀମାନେ ଚାଳକଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଗଙ୍ଗା ପାର ହେଲେ, ଏବଂ ଧ୍ୱଜା ସହିତ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କିଛି ନୌକାରେ, କିଛି ବେଳିଉଠା ତାଲିରେ, କିଛି ଜଳଘଟ ଧରି, କିଛି ହାତରେ ତେରି କରି ପାର ହେଲେ। ସେହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସେନା ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଗଙ୍ଗା ପାର ହୋଇ, ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରଯାଗର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେନାକୁ ସଂତୁଷ୍ଟ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ବିଶିଷ୍ଟ ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ, ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ବନରେ ଅନେକ କୁଟିର ଓ ବୃକ୍ଷ ଥିଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ମହାନ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଚାଲିଲେ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୁରୋହିତ ଆଗରେ ଥିଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ରାଘବ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ରଖି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ନିବେଦନ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ। ପଦ୍ୟାଦି ଦେଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଆଚରଣ ଜାଣି, ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ସେନା, ଧନ, ବନ୍ଧୁ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେନାହିଁ। ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଭରତ ମୁନିଙ୍କ ଶରୀର, ଅଗ୍ନି, ବୃକ୍ଷ, ଶିଷ୍ୟ, ଓ ଅରଣ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ରାଘବ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ତୁମେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ ତୁମ ଏଠାରେ ଆସିବାର କାରଣ କ’ଣ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ, ମୋ ମନ ଅଶାନ୍ତିତ। କୌଶଳ୍ୟା ଏମିତି ଏକ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଯିଏ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଜଣେ ଭାଇ ଓ ଭାବି ସହ ବନବାସରେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଅଛନ୍ତି।