ଏହି କଷ୍ଟକର ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଯିଏ ଚାଲିଛନ୍ତି, ସେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନଧାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାସ୍ତବରେ ଧନ୍ୟ ଓ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବା ବୈଦେହୀ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଅଛୁ। ଦଶରଥ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି—ମୋତେ ପୃଥିବୀ ଏମିତି ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ତାହାର ନଦୀମାନେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସବୁଠି ଶୂନ୍ୟତା। ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁବଳରେ ପୃଥିବୀ ରକ୍ଷିତ ହେଉଥିବାରୁ, କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟସଭା ଶୂନ୍ୟ, ଘୋଡା ଓ ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ନଗର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜଧନିର ଧନଭଣ୍ଡାର ଅରକ୍ଷିତ—ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସେନା ନିରୁତ୍ସାହ ଓ ଅସୁରକ୍ଷିତ, ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ଚାହାଁନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଜହର ମିଶା ଖାଦ୍ୟ କେହି ଚାହାଁନ୍ତି ନାହିଁ। ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜମିନ କିମ୍ବା କୁଶରେ ଶୋଇବି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଭାଲ୍ଲକ ଧାରଣ କରିବି। ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଆନନ୍ଦରେ କାଟିବି—ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଛ ହେବ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ମୋ ସହ ରହିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଏହି ମହାନ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧରଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ମୋ ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ, ଦେବତାମାନେ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଯଦି ରାମ ବହୁପ୍ରକାରେ ଫେରିନ ଆସନ୍ତି। ତେବେ ମୁଁ ଏଠି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି, ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡିପାରିବି ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ରାତି କାଟିବା ପରେ, ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ରାଘବ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହଙ୍କୁ ନେଇଆ, ସେ ନିଶାଦ ରାଜା ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।” ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ, “ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଭାବି ଜାଗିଛି।” ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ସିଂହପ୍ରତିମାନବ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ଠିକ୍ ସମୟରେ ଗୁହ ହାତ ଜୋଡି ଭକ୍ତିରେ ଆସି, ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ଏଠି ଗଙ୍ଗାକୂଳରେ ରାତି ଶାନ୍ତିରେ କାଟିଲେ କି? ତୁମେ ଓ ତୁମ ସମସ୍ତ ସେନା ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି?” ଗୁହଙ୍କ ଏହି ସ୍ନେହମୟ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାପାଳକ ଭରତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ରାଜନ୍, ଆମର ରାତି ଶାନ୍ତିରେ କଟିଗଲା, ତୁମେ ଆମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମର ନୌକାଚାଳକମାନେ ବହୁ ନୌକା ନେଇ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରିଦିଅନ୍ତୁ।” ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଗୁହ ଶୀଘ୍ର ନଗରକୁ ଫେରି ନିଜ ଜନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ଶୁଭ ହେଉ! ନୌକାଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କର; ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବା ଉପକ୍ରମ କରିବା ଦରକାର।” ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ଚାରିପାଖରୁ ପାଞ୍ଚଶେ ନୌକା ଏକଠା କଲେ। କିଛି ନୌକାରେ ସ୍ୱାସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା, ଧ୍ୱଜା, ପତାକା ଓ ନୌକାବନ୍ଧ ଥିଲେ। ଏବେ ଗୁହ ଏକ ସ୍ୱାସ୍ତିକ ଚିହ୍ନିତ, ଫିକିରା କମ୍ବଳ ଛାଡ଼ା, ଶୁଭ ଢୋଲ ଧ୍ୱନି ଓ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌକା ଆଣିଲେ, ଯାହାରେ ଭରତ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବସିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ରଥ ଓ ଦୋକାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନମାନେ ଏହି ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏମିତି ଶିବିରରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳାଇ, ନଦୀ ପାର ହେବାକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ସମ୍ପତ୍ତି ବୋହି ନେଇଯାଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା। ଧ୍ୱଜାଉପରି ନୌକାମାନେ ନୌକାଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଲୋକମାନେ ପାର କରାଯାଇଲେ। କିଛି ନୌକାରେ ମହିଳାମାନେ, ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ଘୋଡ଼ା, ଆଉ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ବଡ଼ ଧନ ଏବଂ ରଥ ଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଉପକୂଳ ଛୁଇଁ ପହଁଚିଲେ, ତାପରେ ନୌକାଚାଳକ ଓ ତାଙ୍କ ପରିଜନମାନେ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବିଜୟଧ୍ୱଜା ଶୋଭିତ ହାତୀମାନେ ଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଧ୍ୱଜା ଲଗାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଗଲେ। କିଛି ନୌକାରେ, କିଛି ବେଳା ତାଣା ଛାଡ଼ା ତାଳପତ୍ର ଉପରେ, କିଛି ଜଳଘଟ ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କିଛି ହାତ ଦ୍ୱାରା ପାର ହେଲେ। ଏଭଳି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସେନା ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଗଙ୍ଗା ପାର କରି ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରଯାଗର ଅତି ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ବସାଇଦେଲେ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଭରତ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହ ଏମିନେନ୍ଟ ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ସେ ମହାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚିଲେ, ଶୋଭାମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିଙ୍କ ଉତ୍ତମ କୁଟୀ ଓ ବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲେ। ଏଭଳି ଏକାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ସେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ପଦେ ପଦେ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ରାଘବ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଆଘ୍ରାହ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ଏହି ମିଳନର ଅର୍ଥ ଏହା। ସମ୍ମାନ ଓ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପରେ, ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରଦ୍ୱାଜ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ।