ଭାଗ୍ୟର ବିଚିତ୍ର ଖେଳ ଦେଖି ବର୍ତ୍ତମାନ ଭରତଙ୍କ ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲା । ସେ କହିଲେ, “ହାୟ! ମୁଁ କେତେ କଠୋର, ମୋ ଦୁଃଖର ଦୁଇଁ ଭାଗ ରଖି, ରାଘବ ଏପରି ଦୁଃଖର ସୟ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ପଡ଼ିଛନ୍ତି । ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାମ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି । ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ, ରକ୍ତ ନୟନ, ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଏହି ରାଘବ ଯିଏ କେବଳ ସୁଖ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଃଖର ନୁହେଁ, ସେ କିପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି?” “ସତ୍ୟ କହିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବଡ଼ ଧନ୍ୟ, ଯିଏ ଏହି କଷ୍ଟକାଳରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଛନ୍ତି । ଏହି ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଯେ ସୀତା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ସେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ଆମେ ତ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ହରାଇ, ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ବଞ୍ଚି ଅଛୁ । ଦଶରଥ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରି, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବାରୁ ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋତେ ନଦୀ ବିହୀନ ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଲାଗୁଛି । ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚାହିଁ ନାହାନ୍ତି, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କ ବାହୁବଳରେ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଛନ୍ତି ।” “ରାଜସଭା ଶୂନ୍ୟ, ଅଶ୍ୱ-ହସ୍ତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜଧନୀ ଅରକ୍ଷିତ ଅଟାଳିକାରେ ପଡ଼ିଛି । ସେନା ନିରୁତ୍ସାହ, କ୍ଷୀଣ, ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଅରକ୍ଷିତ ଅଛି, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚାହିଁ ନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଜହର ମିଶିଥିବା ଭୋଜନ ଚାହିଁ ନାହାନ୍ତି । ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭୂମି କିମ୍ବା କୁଶ ଉପରେ ଶୋଇବି, ମୂଳଫଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ବଳ୍କଳ ପିନ୍ଧିବି । ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି, ଏହା କଦାଚିତ୍ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ, ମୋ ସହିତ ରହିବେ ନାହିଁ । ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ମୋ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଦେବତାମାନେ ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ, ଯଦି ସେ ବହୁପରି ଉପାୟରେ ଫେରି ନ ଆସନ୍ତି । ତେଣୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାଘବଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରିପାରିବି ନାହିଁ ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାତି କାଟି, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ପ୍ରଭାତ ହେଲା । ରାଘବ ଶୀଘ୍ର ଉଠି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! ଏପରି ଶୋଇ ରହିଛ, କାହିଁକି? ଶୀଘ୍ର ଗୁହାଙ୍କୁ ଆଣ, ସେ ଆମକୁ ସେନା ସହିତ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ ।” ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ, “ମୁଁ ଶୁଆ ନାହିଁ, ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଭାବି ଜାଗି ଅଛି ।” ଏହିଭଳି ଦୁଇ ଭାଇ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆସି, ହାତ ଯୋଡି ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ଏଠାରେ ରାତି ଭଲରେ କାଟିଛନ୍ତି ତ? ଆପଣ ଓ ସମସ୍ତ ସେନା ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି ତ?” ଗୁହାଙ୍କ ଭଲପାଇବାର କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗତ ଭରତ କହିଲେ, “ରାଜନ୍, ଆମ ରାତି ଭଲରେ କଟିଛି, ଆପଣ ଆମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛନ୍ତି । ଏବେ ଅନେକ ନୌକା ନେଇ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରାନ୍ତୁ ।” ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଗୁହା ସହରକୁ ଗଲେ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ଶୁଭ ହେଉ; ସମସ୍ତ ନୌକା ଆଣ, ଆମେ ସେନାକୁ ଅପାରେ ନେଇଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ପଞ୍ଚଶତ ନୌକା ସମାନ୍ତରୁ ଆଣିଲେ । କିଛି ନୌକାରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ, ମହାଘଣ୍ଟା, ଧ୍ୱଜା, ପତାକା ଓ ପଟା ଲଗାଇ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା । ଗୁହା ଏକ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନିତ ନୌକା ଆଣି, ତାହାରେ ପିତାମ୍ବର ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଶୁଭ ଢୋଲର ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା, ଏହି ନୌକାରେ ଭରତ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବସିଲେ । ପଛେ କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରଥ, ଦୋକାନ ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀ ସହ ଅନୁସରଣ କଲେ । ଚାଉଣ୍ଡା ଅଗ୍ନି ଜାଳି, ସମସ୍ତେ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସାମଗ୍ରୀ ଉଠାଇ ନେଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର କୋଳାହଳ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା । ନୌକାରେ ଝଣ୍ଡା ଲାଗିଥିଲା, ନୌକାଚାଳକ ନିଜେ ଚଳାଉଥିଲେ, ଏହି ନୌକାଗୁଡ଼ିକ ଶୀଘ୍ର ଲୋକମାନେ ଉଠାଇ ଅପାରେ ନେଇଯାଉଥିଲେ । କିଛି ନୌକାରେ ମହିଳା, କିଛିରେ ଘୋଡ଼ା, କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ, ରଥ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ଥିଲା । ଅପାରେ ପହଞ୍ଚି, ନୌକାଚାଳକ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ବାଁସ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ । ଘୋଡ଼ା, ହସ୍ତୀମାନେ ଜୟଧ୍ୱଜା ଲଗାଇ, ଚାଳକଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଧ୍ୱଜା ଲାଗିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । କିଛି ନୌକାରେ, କିଛି ପାତା ତିଆରି ବେଳେ, କିଛି ଜଳଘଟ ଧରି, କିଛି ହାତରେ ପାଣି ଚାଲି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ । ଏହି ନୀତିମାନ ସେନା ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରୟାଗ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା । ସେନାଙ୍କୁ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଭାବରେ ଶାନ୍ତ କରି, ଭଲ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ପୂରୋହିତମାନେ ସହିତ ବରିଷ୍ଠ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଚାଲିଲେ । ସେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ମହାନ ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ଅତି ଶୋଭାମୟ କୁଟୀର ଓ ବୃକ୍ଷ ଥିବା ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ । ଏହି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଅଅଷୀତି ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା । ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ମହାପୁରୁଷ ଭରତ ସେନାକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ । ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୂରୋହିତଙ୍କ ଆଗରେ ପଦଯାତ୍ରା କରି ଆଶ୍ରମ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏବେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆଗରେ ରଖି, ମୁଖ୍ୟ ପୂରୋହିତଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ ।