ଭାରତ ମନେ କରିଲେ—“ମୋର ଭାଇ ଯେଉଁ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ, ତପସ୍ୱିନୀ ଓ କୋମଳ ମୈଥିଲୀ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ। ହାୟ! ମୁଁ ଏମିତି ନିଷ୍ଠୁର ଯେ, ମୋ ପାଇଁ ରାଘବ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏପରି ଅସୁବିଧା ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇଛନ୍ତି, ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ ସେମାନେ କାହାର ସହାୟତା ବିନା ଅଛନ୍ତି। ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାମ ତାଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ଏପରି ଦୟାଳୁ, ନୀଳ କମଳ ଭଳି କଳା, ଲାଲ ଆଖି, ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ରାଘବ, ଯିଏ କେବଳ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ, କଷ୍ଟ କେବେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି—ସେ କିପରି ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ଯିଏ ଏପରି କଠିନ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ବସ୍ତବରେ, ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଅଛୁ। ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋତେ ମଣେ ହୁଏ ଯେ, ନଦୀ ବିହୀନ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ବାହୁବଳ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିବାରୁ କେହି ମନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁନାହାନ୍ତି। ରାଜସଭା ଖାଲି, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜକୋଷ ଅସୁରକ୍ଷିତ, ସେନା ନିରୁତ୍ସାହିତ ଓ ଅପରିମାଣ, ଅସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ—ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚାହୁଁ ନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଭୋଜନରେ ବିଷ ମିଶିଥିଲେ କେହି ଚାହେନାହିଁ। ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭୂମି କିମ୍ବା କୁଶ ଉପରେ ଶୁଇବି, ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଭାର୍କ ଚୀର ପିନ୍ଧିବି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ବସିବି, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି—ଏହା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ଭାଇ ପାଇଁ ମୋ ସହିତ ରହିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ମୋର ଏହି ସତ୍ୟ ଆଶା ପୂରଣ ହେଉ, ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରୁନ୍ତୁ, ଯଦି ରାମ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ଫେରିନାହାନ୍ତି। ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ନିରନ୍ତର ଆକାଂକ୍ଷା ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବନାରେ ରାତି କାଟିବା ପରେ, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ରାଘବ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! ଏଯାଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଇଥିଲୁ କାହିଁକି? ଗୁହାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଆଣ, ସେ ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଗଙ୍ଗା ପାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।” ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ—“ମୁଁ ଶୁଇନାହିଁ, ମୁଁ ସେଇ ମହାନ ଆତ୍ମାକୁ ଭାବି ଜାଗିଛି।” ଏଭଳି ଦୁଇ ଶିଂହ ସଦୃଶ ପୁରୁଷ କଥାହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଗୁହା ସମୟମତେ ଆସି, ହାତ ଜୋଡି ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ଏଠି ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ରାତି ସୁଖରେ ରହିଲେ ତ? ଆପଣ ଓ ସମସ୍ତ ସେନା କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି କି?” ଗୁହାଙ୍କର ଏହି ସ୍ନେହଭରା କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗତ ଭାରତ କହିଲେ—“ରାଜା, ଆମର ରାତି ସୁଖରେ କଟିଗଲା, ଆପଣ ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଆପଣଙ୍କ ନୌକାଚାଳକମାନେ ବହୁ ନୌକା ନେଇ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରନ୍ତୁ।” ଭାରତଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ନଗରକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଜନମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ସମସ୍ତେ ନୌକା ଏକଠା କର; ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସମସ୍ତେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପଞ୍ଚଶତ ନୌକା ଏକଠା କଲେ। କିଛି ନୌକାରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ମହାଘଣ୍ଟା ଲାଗିଥିଲା, ପତାକା ଓ ପତିତା, ପାଲ ଓ ଦୃଢ଼ ଗଠନ ଥିଲା। ତା'ପରେ ଗୁହା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନିତ ଏକ ଶୁଭ୍ର କମ୍ବଳ ଢାକା, ମଙ୍ଗଳ ଢୋଲ ବାଜିଥିବା, ଶୋଭାମୟ ନୌକା ଆଣିଲେ। ଭାରତ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହାରେ ବସିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପରେ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ଗାଡ଼ି ଓ ଦୋକାନ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରିଲେ। ଯେଉଁଠି ଶିବିର ଲାଗି ଅଗ୍ନି ଜାଳିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କର ଜିନିଷ ବୋଝାଉଥିବା ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ପତାକା ଲାଗିଥିବା ନୌକା boatmanମାନେ ଝଟପଟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାର କରାଇଲେ। କିଛି ନୌକାରେ ମହିଳାମାନେ, କିଛିରେ ଘୋଡ଼ା, କିଛିରେ ଗାଡ଼ି ଓ ଧନ ଥିଲା। ପାର ହୋଇ ଲୋକମାନେ ଉତରିବା ପରେ, ନୌକାଚାଳକ ଓ ତାଙ୍କ ଜନମାନେ ବାଁସ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିଜୟ ପତାକା ଲାଗିଥିବା ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ନଦୀ ପାର କରି ଧ୍ୱଜା ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କିଛି ନୌକାରେ, କିଛି ପାଲିରେ, କିଛି ଘଡ଼ା ଦ୍ୱାରା, କିଛି ହାତରେ ପାନି ଚାପି ସ୍ନାନ କରି ପାର ହେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସେନା ଏକାଧିକ ପ୍ରକାରରେ ଗଙ୍ଗା ପାର କରି, ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରୟାଗର ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଲେ। ସେନାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ମହାତ୍ମା ଭାରତ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ, ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ଶୋଭାମୟ ଅଟାଲିକା, ଗଛ ଓ କୁଟିର ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଶୀତି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଭାରତ ଦୂରରୁ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାରତ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଓ କବଚ ଛାଡ଼ି, ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ଆଗରେ ଚାଲି ଗଲେ।