ସୀତାଙ୍କ ଉପର ଗର୍ମେଣ୍ଟଟି ଏଠାରେ ଫସିଯାଇଛି, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି; କାରଣ ରେଶମ ତାନ୍ତୁଗୁଡିକ ଏଠାରେ ଉଲଝି ରହିଛି। ଏହି ଶଯ୍ୟା ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖଦ ଥିଲା ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଯାହାଉପରେ ଯୁବତୀ, ତପସ୍ୱିନୀ, କୋମଳ ମୈଥିଳୀ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ। ହାୟ! ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ରୂର, କାରଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଏମିତି ଏକ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଏହି ମହାପୁରୁଷ ସବୁଠାରୁ ଆଦର୍ଶ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ନୀଳ କମଳ ଭଳି ଶ୍ୟାମ ଅଙ୍ଗ, ରକ୍ତ ନୟନ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର, ଯିଏ ସୁଖର ଅର୍ହ, ଦୁଃଖର ନୁହେଁ, ସେ ଏମିତି ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି କିପରି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ ଏବଂ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯିଏ ଏହି କଠିନ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଭଲ ଭାବରେ ବେଦିହୀ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ମହାତ୍ମା ଠାରୁ ବିଞ୍ଚିତ ଏବଂ ଅନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଗଲୁ। ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ମୋତେ ମନେ ହୁଏ ପୃଥିବୀ ଏକାକି, ନଦୀ ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ହୋଇଯାଇଛି। ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ବସେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ବାହୁବଳରେ ପୃଥିବୀ ରକ୍ଷିତ ହେଉଥିବାରୁ କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚାହିଁ ନାହାନ୍ତି। ରାଜସଭା ଖାଲି, ଘୋଡ଼ା ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜକୋଷ ଅରକ୍ଷିତ— ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ସେନା ଅନୁତ୍ସାହିତ, ଦୁର୍ବଳ, ଅସୁରକ୍ଷିତ ଓ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ, ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଅମୃତରେ ବିଷ ମିଶିଲେ ଖାଇବାକୁ ଚାହିଁ ନାହିଁ। ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭୂମି କିମ୍ବା କୁଶ ଉପରେ ଶୋଇବି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଭଲ୍କଳ ପିନ୍ଧିବି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ସୁଖରେ ବସିବି, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲି; ଏହା ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଭାଇ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋ ସହ ରହିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧରଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ଦେବତାମାନେ ମୋ ଏହି ସତ୍ୟ ଆଶା ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ, ଯଦି ସେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାଘବଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡିପାରିବି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକରେ ରାତି ଅତିବାହିତ ହେଲା। ପରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ରାତି କାଟିବା ପରେ, ରାଘବ ସକାଳେ ଉଠିଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! ତୁମେ କାହିଁକି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହଙ୍କୁ ନେଇ ଆ, ନିଷାଦ ରାଜା ଆମକୁ ସେନା ସହିତ ନଦୀ ପାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।" ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ସେଇ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି।" ଏଭଳି ଭାଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟରେ କଥା ହେଉଥିଲାବେଳେ, ଗୁହ ନିଜେ ସମୟରେ ଆସି, ହାତ ଯୋଡି ଭକ୍ତି ସହିତ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ ପଚାରିଲେ, "କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଲେ କି? ଆପଣଙ୍କ ଏବଂ ସମଗ୍ର ସେନାର ସମସ୍ତ କୁଶଳ ତୋ?" ଗୁହଙ୍କର ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗତ ଭରତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ରାଜନ୍, ଆମର ରାତି ସୁଖଦ ଥିଲା ଏବଂ ଆପଣ ଆମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ନୌକାଚାଳକମାନେ ଅନେକ ନୌକା ନେଇ ଆସନ୍ତୁ, ଆମକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରନ୍ତୁ।" ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଗୁହ ସହରକୁ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଉଠ, ଜାଗ, ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଶୁଭ ହେଉ। ସମସ୍ତ ନୌକା ଏକଠା କର; ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବାକୁ ଯିବା।" ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପାଞ୍ଚଶେ ନୌକା ଏକଠା କଲେ। କିଛି ନୌକାରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା ଲାଗିଥିଲା, ଧ୍ୱଜ ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ, ପତାପତି ଓ ଭଲ ଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ତାପରେ ଗୁହ ଏକ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନିତ ନୌକା ନେଇଲେ, ଯାହା ହଳଦିଆ ଚାଦର ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଥିଲା, ଶୁଭ ଢୋଲର ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର। ଏହି ନୌକାରେ ଭରତ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଚଢ଼ିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ରାଜମହିଳାମାନେ, ରଥ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ଶିବିର ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ନଦୀ ପାର ହେବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ଜିନିଷପତ୍ର ବୋହିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଧ୍ୱଜାଙ୍କରେ ଶୋଭିତ ନୌକା ନୌକାଚାଳକମାନେ ନିଜେ ଚଲାଇ, ଲୋକମାନେ ତାହାରେ ଚଢ଼ି ଶୀଘ୍ର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। କିଛି ନୌକା ମହିଳାମାନେ ଭରିଥିଲେ, କିଛି ଘୋଡ଼ା, କିଛି ରଥ ଓ ଧନ ନେଇଯାଉଥିଲେ। ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି ଲୋକମାନେ ଉତରିଲେ, ନୌକାଚାଳକ ଓ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବିଜୟ ପତାକା ଲାଗିଥିବା ହାତୀମାନେ ଚାଳକଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ନଦୀ ପାର ହେଇ ଧ୍ୱଜାଙ୍କ ଶୋଭାରେ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲେ। କିଛି ନୌକାରେ, କିଛି ତୈଳା ଉପରେ, କିଛି ଘଡ଼ା ଧରି, କିଛି ହାତରେ ତରି ପାର ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ନୀତିଶୀଳ ସେନା ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଗଙ୍ଗା ପାର କରି, ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରୟାଗ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେନାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଭଲ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ମହାନ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅଶ୍ରମ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ କୁଟିର ଓ ବୃକ୍ଷର ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ସେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।