ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଏତେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅବିଶ୍ୱାସ ଭରିଗଲା, ସେ ଭାବିଲେ—“ଏହା ଏହି ସଂସାରରେ ଅପୂର୍ବ, ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୋର ମନ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି—ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ତାଲେ।” ଭାରତ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ନାହିଁ, କାରଣ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୋଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ।” ସେ ଦେଖିଲେ, ମିଥିଲା ରାଜାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜନ୍ୟ ସୀତା, ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ନୁଷା, ତାଙ୍କ ଆଖିର ପ୍ରିୟା, ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଭାରତ ଦେଖିଲେ—“ଏହା ମୋର ଭାଇଙ୍କ ଶୟନ; ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଉଲଟାଯାଇଛି। ଏହି କଠିନ ଭୂମିର ତିନି ଘାସ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଚାପି ହୋଇଯାଇଛି।” ଭାରତ ଅନୁମାନ କଲେ—“ସୀତା ତାଙ୍କ ଅଭୂଷଣ ରେ ଶୋଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାଏଠି ସୁନାର ମଣିକ ଚିହ୍ନ ଲାଗିଛି। ଏଠା ସୀତାଙ୍କ ଉପର ଶୂନି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି; ରେଶମ ତାଣ୍ଡା ଏଠା ଆଲଜି ହୋଇଛି।” ଭାରତ ଭାବିଲେ—“ଏହି ଶୟନ ମୋର ଭାଇ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯୁବ, ତପସ୍ବୀ, ସୁକୁମାରୀ, ସୀତା ଏପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ। ଆହା! ମୁଁ ଏକ ନିଷ୍ଠୁର ମନୁଷ୍ୟ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଏପରି ଶୟନରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ୟ ସହିତ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଏକା ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି।” ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଭାବିଲେ—“ରାଜ ଦିନସାର ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେ ତାଙ୍କର ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି। ଏପରି ରାଘବ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ଭଳି କଳା, ଲାଲ ଆଖି, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଶୋଇଛନ୍ତି ଭୂମିରେ?” ଭାରତ ଭାବିଲେ—“ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ଯେଉଁଠି ସେ ଏପରି ଦୁଃଖ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି। ବାସ୍ତବରେ, ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ମହାତ୍ମାରୁ ବଞ୍ଚିତ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ଅଛୁ।” ଭାରତର ଦୁଃଖ ଏପରି ହେଲା, ଯେଉଁଠି ସେ ଭାବିଲେ—“ପୃଥିବୀ ମୋତେ ନଦୀବିହୀନ ଭଳି ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛି, ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। କେହି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଚାହିଁବା ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ କରୁନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, କାରଣ ଏହି ଭୂମି ତାଙ୍କ ଭୁଜଶକ୍ତିରେ ରକ୍ଷିତ।” ଭାରତ ଦେଖିଲେ—“ସଭାଗୃହ ଶୂନ୍ୟ, ଘୋଡା ଓ ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜ ଧନାଗାର ଅରକ୍ଷିତ। ସେନା ଅନୁତ୍ସାହିତ, କ୍ଷୟିତ, ଦୁଃଖରେ, ଅରକ୍ଷିତ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚାହିଁନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଃଖ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ କେହି ଚାହିଁନାହିଁ।” ଭାରତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ—“ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ କିମ୍ବା ଘାସରେ ଶୋଇବି, ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଭାସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଶେଷ ସମୟ ଖୁସିରେ ବିତାଇବି, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କ୍ଷୁଦ୍ର ହେବନାହିଁ।” ଭାରତ ଭାବିଲେ—“ତାଙ୍କ ଭାଇ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋ ସହିତ ରହିବେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ମୋ ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ, ଦେବମାନେ ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଯଦି ସେ ଅନେକ ଭାବରେ ଫେରି ଆସିବେନାହିଁ।” ଭାରତ ଦୃଢ ଭାବରେ କହିଲେ—“ତାପରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାଘବ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ପାରିବିନାହିଁ।” ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଏକ ରାତି ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଅତିତ ହେଲା। ପ୍ରଭାତେ ରାଘବ ଉଠି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନକୁ କହିଲେ—“ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏଯାଁ ଶୋଇଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, ନେଇଆ। ସେ ଆମେ ଏହି ସେନାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।” ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉତ୍ତର କଲେ—“ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ; ମୁଁ ଜାଗି ଅଛି, ସେ ମହାନ ଭାଇକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି।” ଭାଇଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହିପରି କହିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶିଂହ ପରି ପୁରୁଷ ଏପରି କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଗୁହା ଏକ ଉତ୍ତମ ସମୟରେ ହାତ ଜୋଡି ଭାରତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଆସିଲେ। ଗୁହା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରାତି ଶାନ୍ତିରେ କାଟିଲେ କି? ତୁମେ ଓ ସମସ୍ତ ସେନା ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି?” ଗୁହାଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ସମ୍ମାନ ଭରିତ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ରାଜା, ଆମର ରାତି ସୁଖଦ ହେଲା, ତୁମେ ଆମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ବହୁତ ନୌକା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ନୌକା ଚାଳକମାନେ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରି ଦିଅ।” ଗୁହା ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଶୀଘ୍ର ସହରକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ଜନମାନେ କୁହିଲେ—“ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ଶୁଭ ହେଉ! ନୌକାଗୁଡିକ ଏକତ୍ର କର; ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ।” ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚାରିପାଖରୁ ପାଞ୍ଚ ଶହ ନୌକା ଏକତ୍ର କଲେ। କିଛି ନୌକା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲିଖିତ, ବଡ ଘଣ୍ଟା ଲାଗି, ଧ୍ୱଜ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଇ, ପତା ଲାଗି, ଦୃଢ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଗୁହା ଏକ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ନୌକା ଆଣିଲେ, ଫିକା କମ୍ବଲ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ମଙ୍ଗଳ ଢାକ ଶବ୍ଦରେ, ଶୋଭାମୟ। ଭାରତ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହାରେ ବସିଲେ। କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେ, ଆଗରେ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ରାଜମହିଳା ଓ ଗାଡି ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ପଛରେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଶିବିର ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଜ୍ଵାଳାଇ, ନଦୀ ପାର କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଦ୍ୱାରିକା ଉପକରଣ ଉଠାଇ ନିଅଥିବା ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଧ୍ୱଜ ଲାଗିଥିବା ନୌକା, ନୌକା ଚାଳକମାନେ ନିଜେ ଚାଳି, ଶୀଘ୍ର ଏହି ଲୋକମାନେ ପାର କରିଦେଲେ। କିଛି ନୌକା ମହିଳାମାନେ ଭରିଥିଲା, କିଛି ଘୋଡା, ଅନ୍ୟ ଗାଡିରେ ବଡ ଧନ ରଖି ପାର କରାଯାଉଥିଲା। ପାର ଶୋରେ ପହଞ୍ଚି ଲୋକମାନେ ଉତରିଗଲାପରେ, ନୌକା ଚାଳକ ଓ ତାଙ୍କ ଜନମାନେ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।