ଭୂତପୂର୍ବରେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜକୁମାର ରାମ ଏକ ସମୟରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପମା ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ମହଲରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ, ଯାହାର ଦେଉଳ ମାନେ ସୁନାର ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ସୁର-ସାଜ, ଅଳଙ୍କାରର ଝିଙ୍କାର, ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଢୋଳର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ସେ ଜାଗୃତ ହେଉଥିଲେ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଣ୍ଣ, ସୂତ ଓ ମାଗଧ ଗାୟକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁ ରାମ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ। ଏହି ସବୁ ଚିନ୍ତାକୁ ମନେ ପକାଇ, ଭରତ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିସ୍ମୟରେ କହିଲେ, "ଏହି ସବୁ ଜଗତରେ ଅବିଶ୍ୱସନୀୟ, ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି—ହେତେବାଦି ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ତ କି?" ସେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, "ନିଶ୍ଚୟ ଦୈବ ଚାପେ କେହି ବଡ଼ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଏଭଳି ଭୂମିରେ ଶୁଅଉଛନ୍ତି। ଏବଂ ମିଥିଳାର ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଧ୍ୟାନର ଅତିପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ନୁଷା ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏଇ ଭୂମି ଉପରେ ଶୁଅଉଛନ୍ତି।" ଭରତ ଦେଖିଲେ, "ଏହି ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଶୟ୍ୟା; ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଉଲଟାଯାଇଛି। କଠିନ ଭୂମିର ଦର୍ବ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଚାପ ଖାଇଛି। ଏଠି ଦେଖୁଛି, ସୀତା, ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଏଠି ଶୁଇଥିଲେ, କାରଣ ସୁନା ଚୁଡ଼ିକଣାର ତିଆରି ଏଠାରେ ଲାଗି ରହିଛି। ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଉପରି ବସ୍ତ୍ର ଅଟକିଛି, ରେଶମ ତାଗ ଏଠି ଗୋଠି ହୋଇଛି। ମୋ ଭାଇ, ଯୁବ, ତପସ୍ବୀ, ସୁକୁମାର ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଏହି ଶୟ୍ୟା ଅସୁବିଧା ଦେଉନାହିଁ।" ସେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, "ହାୟ! ମୁଁ ନିଜରେ ନିଷ୍ଠୁର, କାରଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଏଭଳି ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ସ୍ନାନ୍ତି। ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ତିନି, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି। କେମିତି ଏହି ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ, ରକ୍ତନେତ୍ର, ଦର୍ଶନୀୟ ଓ ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ ରାଘବ ଏଭଳି ଭୂମି ଉପରେ ଶୁଅଉଛନ୍ତି?" ସେ ଅନ୍ୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ୍ୟ କହିଲେ, "ସତ୍ୟକୁ ଧନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ଏହି କଠିନ ସମୟରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି।" ସେ ଭାବିଲେ, "ବାସ୍ତବରେ, ସୀତା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ବିୟୋଗୀ।" "ପୃଥିବୀ ମୋତେ ନଦୀବିହୀନ, ଶୂନ୍ୟ ପରି ଲାଗୁଛି, କାରଣ ଦଶରଥ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଛନ୍ତି। ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ କେହି ପୃଥିବୀ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଛନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ ଭୁଜବଳ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସୁରକ୍ଷିତ।" "ରାଜସଭା ଶୂନ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା-ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜଧନି ଅସୁରକ୍ଷିତ; ସେନା ଦୁଃଖିତ, ଅଳ୍ପ, ଅସୁରକ୍ଷିତ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଜହାର ମିଶା ଖାଦ୍ୟ ଚାହାଯାଏ ନାହିଁ।" "ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭୂମି କିମ୍ବା କୁଶ ଉପରେ ଶୁଇବି, ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରିବି, ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦିନ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ବ୍ୟତୀତ କରିବି—ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କ୍ଷୀଣ ହେବ ନାହିଁ।" "ଶତୃଘ୍ନ ମୋ ସହ ରହିବେ ନାହିଁ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜଙ୍କୁ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ଯଦି ସେ ବହୁପ୍ରକାର ଫେରିନାହାନ୍ତି, ମୋର ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ, ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ମାଗୁଛି।" "ତାପରେ ମୁଁ ଏଠି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାଘବଙ୍କ ଲାଗି ଦୟାଳୁ ହୃଦୟରେ ଅପେକ୍ଷା କରି।" ଏପରି ଭାବନାରେ ରାତି ପାର କରି, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ସକାଳେ ଉଠି, ରାଘବ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଶତୃଘ୍ନ, ଉଠ! ଏଉଁ ଅବଧିକୁ ଶୁଇ କାହିଁକି ରହିଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହଙ୍କୁ ଆଣ; ସେ ନିଶାଦ ରାଜ ଆମ ସେନାକୁ ନିରାପଦ ଭାବେ ପାର କରାଇବେ।" ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ, "ମୁଁ ଶୁଇ ନାହିଁ, ମୁଁ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଜାଗୁଛି।" ଏହିପରି ଭାଇ ଭାଇ କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଗୁହ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆସି, ହାତ ଯୋଡି ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, "କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ଏଠି ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଲେ କି? ଆପଣ ଓ ସମସ୍ତ ସେନା କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି କି?" ଗୁହଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ ଉପସ୍ଥାପନା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗତ ଭରତ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ଆମେ ଏଠି ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଓ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଛୁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଆପଣଙ୍କ ନୌକାଚାଳକମାନେ ଅନେକ ନୌକା ନେଇ ଆମ ସେନାକୁ ପାର କରନ୍ତୁ।" ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଗୁହ ଶୀଘ୍ର ନଗରକୁ ଗଲେ ଓ ନିଜ କୁଟୁମ୍ବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ସୁଖୀ ହେଉ! ନୌକାଗୁଡ଼ିକ ଏକଠା କର; ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବାକୁ ଯିବା।" ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ପଞ୍ଚଶେ ନୌକା ଚାରିପଟୁ ଏକଠା କଲେ। କିଛି ନୌକା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ମହା ଘଣ୍ଟା, ପତାକା, ପତ୍ର-ଉପକରଣ, ଏବଂ ଦୃଢ଼ ରୂପରେ ବନାଯାଇଥିଲା। ଏହାପରେ ଗୁହ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ବେଗୁନି କମ୍ବଳ ଢାଙ୍କା, ମଙ୍ଗଳ ଢୋଳ ଧ୍ୱନିତ, ଶୋଭାମୟ ଏକ ନୌକା ଆଣିଲେ। ଭରତ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତୃଘ୍ନ ଏହି ନୌକାରେ ଚଢ଼ିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ରାଜମହିଳା, ରଥ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏପରି ଶିବିରରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ନଦୀ ପାର ହେବାକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ସାମଗ୍ରୀ ବୋହିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା। ପତାକା ଶୋଭିତ ନୌକାମାନେ ନୌକାଚାଳକ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଚାଳି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାର କରାଇଲେ। କିଛି ନୌକା ମହିଳାମାନେ, କିଛି ଘୋଡ଼ା, କିଛି ରଥରେ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ଭରତ, ଶତୃଘ୍ନ, ରାଜକୁଳ, ପୂର୍ବଜ, ପୁରୋହିତ, ସେନା ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଗଙ୍ଗା ପାର ହେଇ ଏକ ନୂତନ ଦିଗାରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।