ସ୍ଵର୍ଗ ମାନେ ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ର ସୁଗନ୍ଧ ମିଶିଥିବା ଫୁଲର ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଦାଳି ରହିଛି, ଶୁଭ୍ର ମେଘ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ଶାଳା ମଧ୍ୟରେ ତୋତେ ଓ ଶୁକର ଚିତ୍କାର ଝଙ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଛି, ସେଉଁଠି ରାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ନିବାସରେ ବସିଥିଲେ; ସେଉଁଠି ସୁନାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ପ୍ରାଚୀର ଥିଲା, ମେରୁ ପର୍ବତ ଭଳି ରାଜପାଳେସର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାସ ଥିଲା। ସେ ନିତ୍ୟ ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଝିଙ୍ଗାର, ଚେତନା ଦେଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଢୋଳ ର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ଜାଗିଥିଲେ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ବାର୍ଦ୍ଧ, ସୁତ, ମାଗଧ ଏହି ଶତ୍ରୁ ଦଳନକାରୀ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସଂଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ଭରତଙ୍କ ମନ ଏଠି ଅବାକ ହୋଇଗଲା—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏତେ ଅସ୍ତିର, ଏତେ ଅସମ୍ଭବ, ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଶାୟଦ ଏହା ଏକ ସ୍ଵପ୍ନ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଦୈବତା ରେ ଭାଗ୍ୟ ଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ ଏହିପରି ଭୂମିରେ ଶୋଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏବଂ ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ଦୁହିତା, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ରବଧୁ, ଆଖିରେ ପ୍ରିୟ ସୀତା ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଏହା ମୋ ଭାଇଙ୍କର ଶୟନ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହା ଉଲଟାଯାଇଛି। ଏହି କଠିନ ଭୂମିର ଘାସ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଚାପରେ ଚିପିଯାଇଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ସୀତା ଏଠି ଶୋଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠିଓଁଠି ସୁନା ତିଆରି ତିଆଁ ପ୍ରସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଏଠି ସୀତାଙ୍କର ଉପରି ଅଂଶ ଶୂନ୍ୟ ଭଲି ଧରି ରହିଛି; ରେଶମ ତାଣ୍ଡା ଏଠି ଉଲଟା ଲାଗିଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଶୟନ ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ଆରାମ ଦେଇଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯୁବ, ତପସ୍ୱୀ, ଦୁର୍ବଳ ମୈଥିଲୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ। ହାୟ! ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ଦୟ, କାରଣ ମୋତେ ଦେଖି ରାଘବ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ସହ ଏପରି ଶୟନରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସମର୍ଥନ ନାହିଁ। ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାମ ସବୁଠୁ ଆଦରିତ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି। କିପରି ଏହା ହେଲା, ନୀଳ କମଳ ଭଳି ଶ୍ୟାମ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ରାଘବ, ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ, କଷ୍ଟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି? ସତ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶୁଭ୍ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ଏହି କଷ୍ଟକାଳରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହ ଚାଲିଛନ୍ତି। ଏବଂ ବାଇଦେହୀ ସ୍ୱପ୍ନ ସାକାର କରିଛନ୍ତି, ସେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ଥିର, ଏହି ମହାତ୍ମା ଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ। ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଭୂମି ନଦୀ ବିନା ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଲାଗୁଛି, ଦଶରଥ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଭୂମିକୁ ଚାହିନାହାନ୍ତି, କାରଣ ଏହି ଭୂମି ତାଙ୍କ ଭୁଜ ଶକ୍ତିରେ ସୁରକ୍ଷିତ। ସଭାଗୃହ ଶୂନ୍ୟ, ଅଶ୍୵ ଓ ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜକୋଷ ଅରକ୍ଷିତ—ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ। ସେନା ଅନୁତ୍ସାହିତ, ଅଳ୍ପ, ବିପଦରେ, ଅସୁରକ୍ଷିତ; ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚାହିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟକୁ କେହି ଚାହେନି। ଆଜିଠୁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭୂମି କିମ୍ବା ଘାସରେ ଶୋଇବି, ନିତ୍ୟ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ବର୍କ ଧରିବି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ସନ୍ତୋଷରେ ରହିବି; ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଛ ହେବନି। ଭାଇ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋ ସହ ରହିବେ ନାହିଁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଇଶ୍ଵରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ—ଯଦି ସେ ବହୁପରି ଫେରିନାହାନ୍ତି, ମୋ ଏହି ଏକାନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ସଫଳ କରନ୍ତୁ। ତାପରେ ମୁଁ ଏଠି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିବି, ଯେଉଁଠି ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କରି, ରାଘବ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! ଏପରି ଶୋଇ ରହିଛ; ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ। ସେ ଆମର ସେନାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଗଙ୍ଗା ପାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।” ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉତ୍ତର କଲେ, “ମୁଁ ଶୋଇନି; ମୁଁ ଜାଗିଛି, ମୋ ଭାଇ ଉପରେ ଭାବୁଛି।” ଏପରି ଭାଇଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶିଂହ ଭଳି ପୁରୁଷ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଗୁହା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆସି, ହାତ ଜୋଡି, ଭରତଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—“କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ରାତି ଆରାମ ରେ କାଟିଲେ କି? ତୁମେ ଓ ତୁମ ସେନା ସମସ୍ତେ ବିଭାବରେ ଅଛନ୍ତି କି?” ଗୁହାଙ୍କ ଏହି ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରୁଥିବା ଭରତ ଉତ୍ତର କଲେ—“ରାଜା, ଆମର ରାତି ଆରାମଦାୟକ ଥିଲା, ତୁମେ ଆମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲା; ଏବେ ତୁମ ବୋଉଟମାନେ ଅନେକ ନୌକା ନେଇ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରିଦିଅ।” ଗୁହା ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଶୀଘ୍ର ନଗରକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କ କୁଳବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଠ, ଜାଗ; ସଦା ଭଲ ରୁହ; ନୌକା ଏକତ୍ର କର; ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ଚାରିପାଖରୁ ପାଞ୍ଚ ଶତ ନୌକା ଏକତ୍ର କଲେ। କିଛି ନୌକା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା, ଧ୍ୱଜ, ପତାକା, ପାଲ ଓ ଦୃଢ଼ ନିର୍ମିତ ଥିଲେ। ଗୁହା ଏକ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିବା ନୌକା ଆଣିଲେ, ଫିକା କମ୍ବଳ ଦେଇ ଢାକି ଥିବା, ଶୁଭ ଢୋଳ ଝଙ୍କାର ହେଉଥିବା, ଅତି ଶୋଭାମୟ; ଭରତ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହାରେ ଚଢ଼ିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ପୂର୍ବରେ ପୁରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ରାଜପତ୍ନୀ ଓ ଗାଡ଼ି ଓ ଦୋକାନ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କଲେ। ସେମାନେ ଶିବିର ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ନଦୀ ପାର କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସମ୍ପତ୍ତି ବୋହି ନେଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଧ୍ୱଜ ଥିବା ନୌକା, ନୌକା ଚାଳକମାନେ ନିଜେ ଚାଳି, ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଗଙ୍ଗା ପାର କରାଇଦେଲେ।