ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବରୁ ସର୍ବଦା ଉଚ୍ଚ ରତ୍ନଖଚିତ୍ତ, ସୁର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୌପ୍ୟ ଫଳକରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ମହଳରେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଅଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାନ୍ନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ମହକୁଥିବା ଫୁଲର ଗଛି ଥିଲା, ଏବଂ ସେଉଁଠି ପାରିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କୁହୁକୁହା ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା । ସେ ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ମହଳରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ସୁର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତ ମହଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ପ୍ରତିଦିନ ସେ ସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଅଳଂକାରର ଝିଙ୍କାର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃଦଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ହେଉଥିଲେ । ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବାର୍ଦ୍ଧମାନ, ସୂତ ଓ ମାଗଧମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଦାହକ ଥିଲେ । ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଭାରତଙ୍କ ପାଇଁ ଅବିଶ୍ୱସ୍ୟ ଲାଗିଲା । ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏହା କି ସତ୍ୟ? ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା କିଛି ସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ ତ?” ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା । ସେ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟର ଚେଯିଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା କେହି ନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୁଅକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି । ଏବଂ ଭିଦେହର ରାଜାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ୍ୟ ଝିଅ, ଦଶରଥଙ୍କ ଝିଅ ନୁହେଁ କିନ୍ତୁ ସ୍ନେହାଧିକାରୀ ବହୁରାଣୀ ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିରେ ଶୁଅଛନ୍ତି ।” ଭାରତ ଦେଖିଲେ, “ଏହି ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଶୟ୍ୟା; ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଦେହ ଦ୍ୱାରା କୁଶ ଓ ଶୂଖିଲା ଘାସ ଦବାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ସୀତା ଅଳଂକାର ପିନ୍ଧି ଶୁଇଥିବେ, କାରଣ ସେଠାରେ ସୁନା ଗୁଟିକ ଲାଗି ରହିଛି । ଏଠାରେ ସୀତାଙ୍କର ଉପର ଉତ୍ତରୀୟ ଅଟକିଛି, ରେଶମ ତାନ୍ତି ଏଠି ଫସି ରହିଛି । ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ଶୟ୍ୟା ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ସୁଖଦାୟକ ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୈଥିଳୀ ଯୁବତୀ, ତପୋବନବାସୀ ଓ ସୁକୁମାର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ ।” ଭାରତ ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, “ହାୟ! ମୁଁ ସତ୍ୟରେ କଠୋର, କାରଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଏପରି ଶୟ୍ୟାରେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟା ସହିତ ଶୁଅଛନ୍ତି । ରାଜସଂସ୍କୃତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାମ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି । କେମିତି ଏ ରାଘବ, ନୀଳ କମଳ ପରି ଶ୍ୟାମ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଯିଏ କେବଳ ସୁଖର ଅର୍ହ, କିନ୍ତୁ କଷ୍ଟର ନୁହେଁ, ଭୂମିରେ ଶୁଅଛନ୍ତି?” ତା’ପରେ ସେ କହିଲେ, “ସତ୍ୟ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଯୁକ୍ତ, ଯିଏ ଏଠି ଦୁଃଖରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଛନ୍ତି । ନିଶ୍ଚୟ, ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କର କାମନା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଗଲେ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ହରାଇ ଅନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛୁ । ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଯେଉଁଠି ନଦୀ ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟ, ଦଶରଥ ସ୍୵ର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ଓ ରାମ ବନରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି ।” ସେ ଅନୁଭବ କଲେ, “କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ବନରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ଏହି ଭୂମି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ । ରାଜସଭା ଶୂନ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜଧନୀର ଧନସଂଗ୍ରହ ଅରକ୍ଷିତ । ସେନା ଦୁଃଖିତ, ଅଳ୍ପ, ଆପଦଗ୍ରସ୍ତ, ଅସୁରକ୍ଷିତ; ଏପରି ରାଜ୍ୟକୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଷିତ ଖାଦ୍ୟ କେହି ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ ।” ଭାରତ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କଲେ, “ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭୂମି କିମ୍ବା କୁଶ ଉପରେ ଶୁଇବି, ସର୍ବଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଭାସ୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବି । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଶେଷ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନରେ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କରିବି, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅସତ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋ ସହ ରହିବେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବେ । ଦ୍ୱିଜମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ଯଦି ସେ ଫେରିନ ଆସନ୍ତି, ମୋ ଏହି ଇଚ୍ଛା ସତ୍ୟ ହେଉ, ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଏ । ତା’ପରେ ମୁଁ ଏଠି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି, ବନବାସୀ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବିନାହିଁ ।” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଓ ବିଷାଦରେ ରାତି କଟିଗଲା । ପରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ରାତି ବ୍ୟତୀତ କରି, ପ୍ରଭାତେ ରାଘବ ଉଠି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏପରି ଶୁଇ ଅଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହଙ୍କୁ ଆଣ, ସେ ନିଶାଦ ରାଜା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଦୀ ପାର କରିବେ ।” ତା’ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ, “ମୁଁ ଶୁଅନାହିଁ, ମୁଁ ସେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଭାବି ଜାଗି ଅଛି ।” ଏପରି ଭାଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟରେ ଗୁହ ହାତ ଜୋଡି ଭାରତଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ଏଠାରେ ସୁଖରେ ରାତି କଟାଇଲେ କି? ଆପଣ ଓ ସମସ୍ତ ସେନା ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି?” ଗୁହଙ୍କର ସ୍ନେହମୟ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ଯିଏ ସଦା ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାପାଳନ କରନ୍ତି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜା, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦର ପାଇ ଏଠି ସୁଖରେ ରାତି କଟାଇଛୁ । ଏବେ ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ନାଉକା ଚାଳକମାନେ ଅନେକ ନାଉକା ନେଇ ଆସି, ଆମ ସେନାକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରନ୍ତୁ ।” ଭାରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଗୁହ ଶୀଘ୍ର ସହରକୁ ଯାଇ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଠ, ସବୁ ଭଲ ହେଉ; ନାଉକାଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କର, ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରିବାକୁ ଯିବା ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି ଚାରିପାଖରୁ ପାଞ୍ଚଶ ନାଉକା ଏକଠା କଲେ । କିଛି ନାଉକାରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ମହାଘଣ୍ଟା, ଧ୍ୱଜା, ପତାକା ଓ ପାଳ ଲାଗିଥିଲା, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ତା’ପରେ ଗୁହ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନିତ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଉକା ଆଣିଲେ, ଯାହା ପାଳି ଚାଦର ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିଲା, ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି ମୃଦଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଥିଲା । ଏହାରେ ଭାରତ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବସିଲେ । କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୂରୋହିତ, ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତା’ପରେ ରାଜପତ୍ନୀ, ରଥ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଅନୁସରଣ କଲେ ।