ବିଭିନ୍ନ ଉପଦେଷ୍ଟାମାନେ ସହିତ ଭରତ ଯେତେବେଳେ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳକୁ ଆସିଲେ, ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ଶୟନସ୍ଥଳୀକୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ତାଁକୁ ସହିତ ଥିବା ସମସ୍ତ ମାତାମାନେଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ, “ଏଠି, ସେ ମହାତ୍ମା ରାମ ମାଟିରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏଠି ତାଙ୍କର ଶୟନ ଚିହ୍ନ ଅଛି।” ଏମିତି ମହାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶର ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୋଇ ବି, ମାଟିରେ ଶୋଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଭରତ ଅବାକ୍ ହୋଇ କହିଲେ, “ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚର୍ମ ଓ ସୁନ୍ଦର ଶୟନପାତ୍ରରେ ଶୋଇଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଏହି ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି? ସେ ସଦା ଉଚ୍ଚ ମହଳରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଥିବା ତଳାରେ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୟନରେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧ ମିଶିଥିବା ପୁଷ୍ପ ରାଶି ମଧ୍ୟରେ, ଧଳା ମେଘ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମହଳରେ, ପ୍ୟାରା ତୋତା ଚିତ୍କାରରେ, ସେ ଜୀବନ କଟାଉଥିଲେ। ମେରୁ ପର୍ବତ ଭଳି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ମହଳରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଦିଵାଲ ମଧ୍ୟରେ ସେ ରହୁଥିଲେ। ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନି, ରତ୍ନ ଅଳଙ୍କାରର ଝଙ୍କାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃଦଙ୍ଗର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ସେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ହେଉଥିଲେ। ସମୟକୁ ଅନୁସରି ବର୍ଣ୍ଣିତା, ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ଗାୟକମାନଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଷ୍ଟୁତିରେ ସେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଉଥିଲେ। “ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋତେ ବିଶ୍ୱାସ ହେଉନାହିଁ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ହେବ। ନିଶ୍ଚୟ, ଦୈବ ଶକ୍ତି ଭାଗ୍ୟ ଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ, ଯେହেতୁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଏପରି ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଏବଂ ସୀତା, ମିଥିଲାନରେଶ ଜନକଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ବହୁଁ, ତାଙ୍କ ଆଖିର ପ୍ରିୟା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। “ଏଠି ମୋ ଭାଇର ଶୟନ, ନିଶ୍ଚିତ ଏହା ଉଲ୍ଟାଇ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି କଠିନ ମାଟି ଉପରେ ଘାସ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଯାଇଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ସୀତା ଏହି ଶୟନରେ ଶୋଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ସୁନା ତିଆରି ତିନିକି ପଡ଼ିଛି। ଏଠି ଦେଖ, ସୀତାଙ୍କ ଉପରିବସ୍ତ୍ର ଅଟକି ଅଛି; ରେଶମ ତାଗ ଏଠି ଲଗି ରହିଛି। “ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଶୟନ ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଥିଲା, ଯାହାରେ ଯୁବତୀ, ତପସ୍ଵିନୀ, ସୁକୁମାରୀ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣା ମୈଥିଲୀ କିଛି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେନି। ହାୟ! ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ରୁର, କାରଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଏପରି ଏକ ଶୟନରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଶୋଇଛନ୍ତି, ମନେ ହେଉଛି ସମର୍ଥନ ବିନା। ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିବା ସେ ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି। “କିପରି ଏହି ନୀଳ କମଳ ସମ ଶ୍ୟାମ, ରକ୍ତ ନୟନ, ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଯେଉଁଠି କେବେ ଦୁଃଖ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ରାଘବ ଏପରି ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ଏପରି କଠିନ ସମୟରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କର କାମନା ସାଧିଛନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ମହାତ୍ମା ଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ରହିଛୁ। “ଦଶରଥ ସ୍୵ର୍ଗକୁ ଚଳିଯାଇଛନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି, ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋତେ ଜଳହୀନ ନଦୀ ଭଳି ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛି। ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିଲେ ବି, ତାଙ୍କ ବାହୁବଳ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଏହି ଭୂମିକୁ କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହାର ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଖାଲି, ଘୋଡ଼ା-ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜଧନିର ଧନାଗାର ଅରକ୍ଷିତ। ଏହି ସେନା ଅନୁତ୍ସାହିତ, ଦୁର୍ବଳ, ଅସୁରକ୍ଷିତ ଓ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ; ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଅମୃତରେ ବିଷ ମିଶିଲେ ତାହା ଖାଇବାକୁ କେହି ଚାହେନି। “ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମାଟି କିମ୍ବା ଦର୍ଭରେ ଶୋଇବି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଭସ୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କରିବି, ଏହି ପ୍ରତିଞ୍ଜା ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ। ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋ ସହିତ ରହିବେ ନାହିଁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସେ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ଦେବତାମାନେ ମୋର ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ, ମୁଁ ମଥା ନମାଉଛି, ଯଦି ସେ ବହୁପ୍ରକାରେ ଫେରିନାଆନ୍ତି। ତେବେ ମୁଁ ଏଠି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଘବଙ୍କ ଆଶାରେ ରହିବି, ଯିଏ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଭାବନା ଓ ଦୁଃଖରେ ରାତି କାଟି ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରାଘବ ଶୁଏଇଥିଲେ। ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ସେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏପରି ଶୋଇଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହକୁ ନେଇଆ, ନିଷାଦରାଜ; ସେ ଆମ ଏହି ସେନାକୁ ନିରାପଦରେ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାଇଦେବେ।” ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ, “ମୁଁ ଶୋଇନି; ମୁଁ ସେଇ ମହାନ ଭାଇଙ୍କୁ ଭାବୁଛି।” ଏହିଭଳି ଦୁଇ ସିଂହପ୍ରତିମାନେ କଥା ହେଉଥିଲେ, ଗୁହ ସମୟରେ ଆସି, ହାତ ଜୋଡ଼ି ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ କହିଲେ, “କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଛ? ତୁମେ ଓ ସମଗ୍ର ସେନା କୁଶଳରେ ଅଛ?” ଗୁହଙ୍କ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାପାଳକ ଭରତ କହିଲେ, “ରାଜା, ଆମର ରାତି ସୁଖରେ କଟିଛି, ତୁମେ ଆମକୁ ଆଦର ଦେଲେ। ଏବେ ତୁମ ପାଳିବା ମଣିଷମାନେ ବହୁ ଡଙ୍ଗା ନେଇ ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ଗଙ୍ଗା ପାର ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଗୁହ ଶୀଘ୍ର ନଗରକୁ ଯାଇ ନିଜ ପରିଜନମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ଡଙ୍ଗାଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କର; ଆମେ ସେନାକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରିବାକୁ ଯିବା।