ଇଂଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ତଳେ ଏହି ଘାସ ଅଛି, ଏହିଠି ରାମ ଓ ସୀତା ଏକାଠି ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପିଠ ଶକ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ରଖି, ବଣ୍ଡୁକର ତନ୍ତୁ ଉପରେ ଆଙ୍ଗୁଳି ରଖି, ତୀର-ଧନୁ ନେଇ, ସାରା ରାତି ଚାରିପାଖରେ ଚୌକସ ରହି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁ ଓ ତୀର ନେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱରେ ରହିଥିଲି, ଓ ଆମର ନିଜ କୁଟୁମ୍ବୀମାନେ ଧନୁ ନେଇ ଏକାଠି ରାମଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣାର ବିବରଣୀ ଶୁଣି, ଭରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଇଂଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ତଳକୁ ଯାଇ, ରାମଙ୍କ ଶୟନସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଠି, ଏହି ମହାତ୍ମା ନିଜ ଜମିରେ ରାତି ଶୁଇଥିଲେ; ଏହି ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କ ଶୟନସ୍ଥଳ ଅଟୁଟ ରଖିଛି।” ଭରତ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ରାଜସ୍ବ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଏପରି ମୂଳ ମାଟି ଉପରେ ଶୁଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ରାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ଶୋଭାମୟ ବିଛାନା ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ ଏପରି ମୂଳ ମାଟି ଉପରେ କିପରି ଶୁଇଛନ୍ତି?” ସେ ଦିନ ରାମ ଉଚ୍ଚ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ, ସୁନା, ଚାନ୍ଦି ଓ ମଣିର ମଝିରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଛାନା ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ। ଫୁଲର ଢେର, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତ କୋଠରୀରେ, ପିଲା ତିଆରି ଓ ପରିଚାଳିତ ସଙ୍ଗୀତର ଶବ୍ଦରେ ଜାଗିଥିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଙ୍ଖ, ମଣି ଓ ଡୋଲର ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗିଥିଲେ। ସମୟ ଅନୁସାରେ ବାର୍ଦ୍ଧମାନେ, ସୂତ ଓ ମାଗଧମାନେ ଗୀତ-ସ୍ତୁତି କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ଭରତ କହିଲେ, “ଏହା ବିଶ୍ୱରେ ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ, ମୋତେ ଏହା ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଲାଗିଛି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟର ଶକ୍ତି ସବୁଠୁ ବଡ଼, ଯାହାକି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏପରି ମୂଳ ମାଟି ଉପରେ ଶୁଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଛି। ମିଥିଲାର ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ରୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ଜା ଏବଂ ଆଖିର ଆନନ୍ଦ, ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏହି ମୂଳ ମାଟି ଉପରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।” ଭରତ ଶୟନସ୍ଥଳ ଦେଖି କହିଲେ, “ଏହି ମୋ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ବିଛାନା; ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଘାସ ଚାପି ଯାଇଛି। ଏଠି ସୀତା ତାଙ୍କ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି ଶୁଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠି ଏଠି ସୁନା ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି। ସୀତାଙ୍କ ଉପର ଶୂକ୍ର ଏଠି ଅଟକି ରହିଛି, ତନ୍ତୁ ଗୁଞ୍ଜି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ବିଛାନା ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ସୁଖଦାୟକ ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯୁବତୀ, ତପସ୍ୱିନୀ, ସୁକୁମାରୀ, ଧର୍ମିକ ସୀତା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ।” ଭରତ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ହେ ମୋର ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟ! ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଏପରି ଅସହାୟ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ଜା ସହ ଶୁଇଛନ୍ତି। ରାଜସ୍ବ ଜନ୍ମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି। ନୀଳ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ପରି ଶ୍ୟାମ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର, ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେ ଏପରି ମୂଳ ମାଟି ଉପରେ କିପରି ଶୁଇଛନ୍ତି?” ଭରତ ବିଶ୍ୱାସ କରି କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଃଖ ଦିନରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୀତା, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ମହାତ୍ମା ଠାରେ ବିଞ୍ଜିତ ହୋଇଛୁ। ଦଶରଥ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଛନ୍ତି, ଏପରି ଭୂମି ଜଳ ହୀନ ଭାବରେ ମନେ ପଡ଼ୁଛି।” ସେ କହିଲେ, “ଏପରି ଦୁଃଖ ଦିନରେ ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୂମି ରକ୍ଷିତ, କିଏ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚାହିଁବେ? ରାଜସ୍ବ ମନ୍ତ୍ରସଭା ଖାଲି, ଘୋଡ଼ା-ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ରାଜଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ଖଜାନା ଅରକ୍ଷିତ—ସେନା ଦୁଃଖୀ, କ୍ଷୀଣ, ଅନାଥ; ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଦୁଃଖ ମିଶା ଖାଦ୍ୟକୁ କିଏ ଚାହିଁବେ?” ଭରତ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି କହିଲେ, “ଆଜିଠୁ ମୁଁ ମୂଳ ମାଟି ଉପରେ ଶୁଇବି, ଘାସ ଉପରେ ଶୁଇବି, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ବର୍କ ଧାରଣ କରିବି। ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଶେଷ ଦିନ ସୁଖରେ ବ୍ୟତୀତ କରିବି; ଏହି ପ୍ରତିଞ୍ଞା ମିଥ୍ୟା ହେବନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋ ସହ ରହିବେ ନାହିଁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟତମ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ଦେବମାନେ ମୋ ଏହି ଇଚ୍ଛା ସଫଳ କରନ୍ତୁ, ଯଦି ରାମ ଫେରିନାହାନ୍ତି। ତେବେ ମୁଁ ଏଠି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି, ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିବା ରାଘବ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ।” ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ନିଶ୍ଚୟର ସମୟ ଅତିବାହିତ ହେଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ, ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ରାମ ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କରି, ପ୍ରଭାତେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନକୁ କହିଲେ, “ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏପରି ଶୁଇ ରହିଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, ଆଣ; ସେ ଆମ ସେନାକୁ ନିରାପଦ ଭାବରେ ପାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।” ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ, “ମୁଁ ଶୁଇ ନାହିଁ, ମୁଁ ଜାଗିଛି, ସେ ମହାତ୍ମା ଭାଇକୁ ଭାବି ରହିଛି।” ଏପରି ଦୁଇ ସିଂହପରି ଭାଇମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ଗୁହା ସମୟ ଅନୁସାରେ ଆସି, ହାତ ଜୋଡି ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଛ? ତୁମେ ଓ ତୁମ ସମସ୍ତ ସେନା ଭଲ ଅଛନ୍ତି?” ଗୁହାଙ୍କ ଆଦର ଭରା କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।