ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ଛାୟାତଳେ ଏକ ମୃଦୁ ଘାସର ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଶୟନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶଯ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁହଙ୍କର ପାଉଁ ଧୋଇଦେଲେ ଏବଂ ଚୁପଚାପ ସେଠାରୁ ପଛକୁ ହଟିଲେ। ଏହି ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମୂଳ ଏବଂ ଏହି ଘାସ ହେଉଛି ସେଇ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଏହି ରାତି ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପିଛକୁ ଭଲଭାବେ ସମ୍ଭାଳି, ବଣ୍ଡୁକର ତାଣିରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ରଖି, ପୁରାଣ ତୀରଧନୁଷ ନେଇ ସତର୍କ ଭାବେ ସରା ରାତି ଚାରିପାଖରେ ପହରା ଦେଉଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ଓ ତୀର ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲି। ଆମେ ସମସ୍ତେ ବନ୍ଧୁବିନ୍ଧବ ଧନୁଷ ନେଇ, ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରାମଙ୍କୁ ପହରା ଦେଉଥିଲୁ। ଏଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସବୁ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମୂଳକୁ ଆସି, ରାମଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାନ୍ୟମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏଠି, ସେ ମହାତ୍ମା ଭୂମି ଉପରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କର ଶେୟାଠାରେ ପଡ଼ିଛି।" ଭରତର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, "ମହାବୀର ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଏମିତି ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଭୂମି ଉପରେ ଶୋଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚର୍ମ ଓ ମୃଦୁ ବିଚ୍ଛନା ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏଠି ଏମିତି କଠିନ ଭୂମି ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି? ସେ ସର୍ବଦା ସୁନ୍ଦର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ମଣିମୟ ମଞ୍ଚରେ, ମୃଦୁ ବିଚ୍ଛନା ଉପରେ ବସିଥିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାନ୍ତେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧର ମାଳା ମଧ୍ୟରେ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୋଠରୀରେ, ପ୍ୟାରଟ ଚିତ୍କାର ଧ୍ୱନିରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଅତିବାହିତ ହୁଏ। ସେ ମେରୁ ପର୍ବତର ରତ୍ନମୟ ମହଳରେ, ହିମ ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦେଉଳରେ ରହୁଥିଲେ। ସେ ସବୁବେଳେ ଗୀତ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର, ଅଳଂକାର ଝଙ୍କାର ଓ ଭାରି ଢୋଳ ଶବ୍ଦରେ ଜାଗିଥିଲେ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବାର୍ଦ୍ଧ, ସୂତ, ମାଗଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି ପାଇଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋତେ ଏ ଜଗତ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ; ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଶାୟଦ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ, ଦେବତାମାନେ ବି ଭାଗ୍ୟରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହଁନ୍ତି, କାରଣ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଏମିତି ଭୂମି ଉପରେ ଶୁଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ଏବଂ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଦଶରଥଙ୍କ ବଧୂ, ସେମାନଙ୍କ ଆଖିର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଭୂମି ଉପରେ ଶୁଇଛନ୍ତି। "ଏହି ମୋ ଭାଇଙ୍କର ଶଯ୍ୟା, ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଉଲଟିଯାଇଛି; ଏହି କଠିନ ଭୂମିର ଘାସ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗେ ଦବାଯାଇଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଅଳଂକାର ପିନ୍ଧିଥିବା ସୀତା ଏଠି ଶୁଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାଏଁ ସୁନା ମଣିକ ଖଣ୍ଡ ଲାଗିରହିଛି। ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଉପର୍ବସ୍ତ୍ର ଅଟକିଛି, କାରଣ ଏଠି ରେଶମ ତାଗ ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଉଛି। ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ଏହି ଶଯ୍ୟା ଅନୁକୂଳ ଥିଲା ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯୁବତୀ, ତପସ୍ବିନୀ, ସୁକୁମାରୀ ମୈଥିଲୀ କେବଳ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ।" "ହାୟ! ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ରୂର, କାରଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏମିତି ଏକାକୀ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ରାଜବଂଶର ଜନ୍ମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ସେ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ ଚର୍ମ, ରକ୍ତାଭ ଚକ୍ଷୁ, ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଯିଏ କେବଳ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ, କିପରି ଏହି ଭୂମି ଉପରେ ଶୁଇଛନ୍ତି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସମ୍ପନ୍ନ, ଯିଏ ଏହି କଠିନ ସମୟରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଏବଂ ବାଇଦେହୀ ସଫଳ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ମହାତ୍ମାଠାରୁ ବିୟୋଗରେ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଅଛୁ।" "ଦଶରଥ ଶ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବାରୁ ଏ ଭୂମି ମୋତେ ଜଣେ ନଦୀହୀନ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଲାଗୁଛି। ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବାହୁବଳ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଥିବାରୁ କେହି ମନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି। ରାଜସଭା ଶୂନ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜକୋଷ ଅସୁରକ୍ଷିତ—ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଭିଘାତ ଓ ଅସୁରକ୍ଷିତ ସେନା, ଏକ ଅନ୍ନ ଭାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ଵିଷ ମିଶିଛି, ତାହାକୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି।" "ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭୂମି କିମ୍ବା ଘାସ ଉପରେ ଶୋଇବି, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରିବି, ଜଟା ଓ ବଲ୍କଳ ପିନ୍ଧିବି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ସଂକଳ୍ପ କରି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଖୁସିରେ କାଟିବି, ଏହି କଥା କଦାଚିତ୍ ମିଥ୍ୟା ହେବନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋ ସହ ରହିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ସହ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ଦେବତାମାନେ ମୋର ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ, ଯଦି ସେ ବିବିଧ ଉପାୟରେ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ ମୁଁ ଏଠି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାଘବ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ନିଶ୍ଚୟରେ ରାତି ଅତିତ ହେଲା। ପରେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏହି ରାତି କାଟି, ପ୍ରଭାତେ ରାଘବ ଉଠି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଏଉଁ ଉଠ! କାହିଁକି ଏପରି ଶୋଇଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହଙ୍କୁ ନେଇଆ, ସେ ନିଶାଦରାଜ ଆମ ସେନାକୁ ନଦୀ ପାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।" ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ଜାଗିଛି, କେବଳ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛି।" ଏଭଳି ଭାବେ ଦୁଇ ଭାଇ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଗୁହ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆସି, ହାତ ଜୋଡି ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, "କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ଏଠି ନଦୀତଟରେ ରାତି ସୁଖରେ କାଟିଲେ କି? ଆପଣଙ୍କ ଓ ସମସ୍ତ ସେନାର କୁସଳତା ଅଛି କି?