ସୌମିତ୍ରି ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ନିଜେ ଘାସ ଆଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଏକ ବିଶ୍ରାମ ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କଲେ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ। ସେହି ଶଯ୍ୟାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ପ୍ରବେଶ କରି, ପାଦ ଧୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଠାରୁ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଏବଂ ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଘାସ ଯାହା ଉପରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଏଇ ରାତିଟି ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପିଠିକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ବାଣରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ରଖି, ତୀର-ଭରା ତୁଣୀ ଧାରଣ କରି, ବିଶାଳ ଧନୁଷ୍ୟ ନେଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାତି ଚାରିପାଖରେ ଜାଗ୍ରତ ରହି ରକ୍ଷା କଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁଷ୍ୟ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନୁଷ୍ୟ ନେଇ ରାମଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ସୁରକ୍ଷିତ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଏକ ଦୀର୍ଘ ରାତି ଅତିତ ହେଲା। ପରେ, ସବୁ କଥା ଶୁଣି ଭରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛମୂଳରେ ପହଁଚି, ରାମଙ୍କ ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥଳକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପାତିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାତାମାନୋଁକୁ କହିଲେ, "ଏଠି ସେ ମହାତ୍ମା ମାଟି ଉପରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ହେଉଛି ସେଠି ଛାଡ଼ିଥିବା ଚିହ୍ନ।" "ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶର ଗର୍ବ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାମ, ଏପରି ମାଟି ଉପରେ ଶୁଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଉତ୍ତମ ଚର୍ମ ଓ ଏକାଧିକ ଶୋଭାମୟ ବିଛାନାରେ ଶୁଏଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏହି ମୃଦା ମାଟି ଉପରେ ଶୁଏ? ସେ ସଦା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହଳରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ମଣିମୟ ମଞ୍ଚରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଯ୍ୟାରେ ରହୁଥିଲେ। ସେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲ ତଳେ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ କକ୍ଷରେ, ଶୁକ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକୁହାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ। ଶୀତଳ, ସୁଗନ୍ଧ ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ମହଳରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଦେବୀ ଗୃହରେ ବସିଥିଲେ। ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ଅଳଙ୍କାର ଝଙ୍କାର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃଦଙ୍ଗ ଧ୍ୱନିରେ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଜାଗୁଥିଲେ। ସମୟୋଚିତ ସମ୍ମାନ ସହ ବାର୍ଦ୍ଧ, ସୂତ, ମାଗଧମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ্তুତି କରୁଥିଲେ।" "ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତରେ ଅବିଶ୍ୱସନୀୟ, ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୋ ମନ ବିମୂଢ଼ ହେଉଛି—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଶାୟଦ ଏହା ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ ଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଏପରି ମାଟି ଉପରେ ଶୁଏ। ଏବଂ ସୀତା, ମିଥିଲାର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ବହୁ, ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିର ଆନନ୍ଦ, ସେ ମଧ୍ୟ ମାଟି ଉପରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।" "ଏହି ହେଉଛି ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଶଯ୍ୟା; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଉଲ୍ଟାଇଯାଇଛି। ଏହି କଠିନ ମାଟିର ଘାସ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ଦବାଯାଇଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଠି ସୀତା ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ସହ ଶୁଇଥିଲେ, କାରଣ ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତିଆରି ଚିହ୍ନ ଲାଗିଛି। ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଉପର୍ବସ୍ତ୍ର ଅଟକି ଅଛି, କାରଣ ରେଶମ ତାଗ ଏଠି ରହିଯାଇଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ଶଯ୍ୟା ମୋ ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଖଦାୟକ ଥିଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତରୁଣୀ, ତପସ୍ୱିନୀ, ସୁକୁମାରୀ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତା କୌଣସି କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ।" "ହାୟ! ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କଠୋର, କାରଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଏପରି ଶଯ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଶୁଇଛନ୍ତି, ଏକାକୀ ପରି। ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୋଇ, ସେ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ କାଳା, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏବଂ କେବଳ ସୁଖର ଅର୍ହ, ଦୁଃଖର ଅନର୍ହ ରାଘବ କିପରି ମାଟି ଉପରେ ଶୁଏ?" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ଯିଏ ଏପରି କଠିନ ସମୟରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସତ୍ୟକୁ କହିବାକୁ, ସୀତା ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେଇ ମହାତ୍ମାଠାରୁ ବିଞ୍ଚିତ, ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛୁ।" "ମୋତେ ଲାଗୁଛି ପୃଥିବୀ ନଦୀବିହୀନ, ଶୂନ୍ୟ, କାରଣ ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ବି ଏହି ଭୂମିକୁ ଆଶା କରୁନାହାନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କ ବାହୁବଳରେ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଛନ୍ତି।" "ନିର୍ବଳ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଘୋଡ଼ା-ହାତୀ, ଖୋଲା ସହର ଦ୍ୱାର, ଅରକ୍ଷିତ ରାଜକୋଷ—ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଜନେ ବିଷମିଶ୍ରିତ ଭୋଜନ ଚାହେ ନାହିଁ।" "ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମାଟି କିମ୍ବା ଘାସ ଉପରେ ଶୁଇବି, ନିତ୍ୟ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରିବି, ଜଟା ଓ ବାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧିବି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଶେଷ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ବସିବି, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି; ଏହା କଦାପି ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ।" "ଭାଇ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋ ସହିତ ରହିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଏହି ଉତ୍ତମ ମନ୍ୟୁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ମୋ ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ, ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଉଛି, ଯଦି ସେ ବହୁପରି ଫେରି ନାଆସନ୍ତି। ତେଣୁ ମୁଁ ଏଠି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାଘବଙ୍କ ଲାଗି ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏହିପରି ଭାବେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ରାତ୍ରି କଟାଇ, ପ୍ରଭାତେ ରାଘବ ଉଠି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏପରି ଶୁଇଛ? ଶୀଘ୍ର ଗୁହାଙ୍କୁ ଆଣ, ନିଷାଦ ରାଜା ଆମ ସେନାକୁ ନିରାପଦ ଭାବେ ପାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।" ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ, "ମୁଁ ଶୁଏନାହିଁ, ମୁଁ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଭାବୁଛି।" ଏପରି ଭାଇ ଭାଇ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି ଭକ୍ତି ସହିତ ଆସି, ଭରତଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।