ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସାଧାରଣ, ଏବଂ ଅନେକ ଫଳ ନେଇ ଆସିଥିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଭୋଜନ ହେବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ତଥାପି ରାମ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟଳ, ସେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟକୁ ନାକରିଦେଲେ; ତାଙ୍କର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ମନେ ପକାଇ ସେ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ନାହିଁ। "ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧୁ, ଯଦିଓ ଦେବା ସଦା ଉଚିତ," ବଡ଼ ଆତ୍ମା ରାମ ମୃଦୁ ଭାବେ ଆମକୁ ବୁଝାଇଲେ, ରାଜା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଳ ଆଣିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାହା ପିଇଲେ ଏବଂ ସୀତା ସହିତ ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିଲେ; ତିନିଜଣେ ନିଜ ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ ଦମି ରାତିରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାସନା କଲେ। ସାଉମିତ୍ରି ତେଜସ୍ୱୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ରୁତ ହେଇ ନିଜେ ଦର୍ବ ଆଣି ରାଘବ ପାଇଁ ଏକ ଶୁଧ୍ଧ ଶୟନ କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏହି ଶୟନରେ ରାମ ସୀତା ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ପାଦ ଧୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହିଠାରେ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଅଛି, ଏବଂ ଏହି ଦର୍ବ ଉପରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଏହି ରାତି ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ପୃଷ୍ଠ ଦମି, ଅଙ୍ଗୁଳି ବାଣର ତାଣରେ, ତୀର ଭରା କୁଇଭର ନିଏ, ବଡ଼ ବାଣ ନିଏ ରାତି ଭରି ଚାରିପାଖରେ ଚାକୁ ଦେଇ ରହିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣ ଓ ତୀର ନିଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ା ରହିଲି, ଆମ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ବାଣ ନିଏ ରାମଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ରକ୍ଷା କରିଲେ। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାଉଁଠି ଅଠାଉଁଠି ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ, ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମୂଳ ଉପରେ ଆସି ରାମଙ୍କ ଶୟନ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏଠି, ଏହି ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଭୂମି ଉପରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କର ଶୟନର ଅଟୁଟ ପ୍ରମାଣ।" ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଓ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟର ଅଧିକାରୀ, ଭୂମି ଉପରେ ଶୟନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଜନମେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯେଉଁ ଦିନ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ତୁ ଚର୍ମ ଓ ଶୁଭ ଶୟନ ପରି ଶୋଇଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଏହି ଦର୍ବ ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି? ସେ ସଦା ଉତ୍ତମ ପ୍ରାସାଦରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ମଣିମୟ ଭୂମି ଉପରେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶୟନରେ ବସିଥିଲେ। ଫୁଲ ଦେଇ ତିଆରି, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ମୁଦିତ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ କୋଠାରେ, ତିନିଜଣେ ଶୋଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଟିପି ଓ ପ୍ୟାରେଟ ଚିତ୍କାର ରହିଥିଲା। ସେ ସଦା ଉତ୍ତମ, ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପ୍ରାସାଦରେ ରହିଥିଲେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିୱାଲରେ। ସେ ସଦା ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଳଙ୍କାରର ଝଙ୍କାର ଓ ଉତ୍ତମ ଢୋଳ ଧ୍ୱନିରେ ଜାଗିଥିଲେ। ଦୂତ, ସୂତ, ମାଗଧ ଏବଂ କବିମାନେ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୁନିଆରେ ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ, ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୋର ମନ ଅସ୍ତିର—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା ସ୍ଵପ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ, ଦେବତାମାନେ ଭାଗ୍ୟରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଏପରି ଭୂମି ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଏବଂ ସୀତା, ମିଥିଲା ରାଜାଙ୍କ ଜନ୍ମଜାତ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ଜା ଅନ୍ତର୍ଭାଗୀନୀ, ଭୂମି ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ମୋର ଭାଇ ରାମଙ୍କ ଶୟନ; ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଉଲଟି ଦିଆଯାଇଛି। ଦର୍ବ ତଳ ଭୂମି ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଦବି ଥିବା ଚିହ୍ନ ରହିଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସୀତା ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାରରେ ଏହି ଶୟନରେ ଶୋଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତିଆରି ଚିହ୍ନ ଦିଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଉପର ଅଂଶ ଶୟନରେ ଆଟକିଛି, ପ୍ରକାଶ ମିଳୁଛି; ତାହାର ରେଶମ ତାଣି ଏଠି ଆଟକି ରହିଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ଶୟନ ମୋର ଭାଇ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁବ, ତପସ୍ୱୀ, ସୁକୁମାର ମୈଥିଲୀ, ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ, କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ। ହାଁ! ମୁଁ ନିଜେ ଦୟାହୀନ, କାରଣ ମୋ ପ୍ରଭାବରେ ରାଘବ ଏପରି ଶୟନରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସମର୍ଥନ ନାହିଁ। ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ସେ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି। କିପରି ରାଘବ, ନୀଳ କମଳ ପରି ଶ୍ୟାମ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭୂମି ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି? ନିଶ୍ଚୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରୀ, ଏହି କଷ୍ଟ ସମୟରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି ନିଜେ ଧନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ନିଶ୍ଚୟ, ଭାଇଦେହୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛରେ ବନକୁ ଯାଇ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି; ଆମେ ସମସ୍ତ ଅନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ବଡ଼ ଆତ୍ମାରୁ ବିଞ୍ଜିତ। ଭୂମି ମୋତେ ଏପରି ଲାଗୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ନଦୀ ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟ, ଦଶରଥ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି ଓ ରାମ ବନରେ ବସିଛନ୍ତି। କିଏ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ବନରେ ବସିଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କ ଭୁଜଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ସୁରକ୍ଷିତ। ଏହି ରାଜ୍ୟର ସଭା ଖାଲି, ଅଶ୍ୱ ଓ ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ନଗର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜାର ଧନ ରକ୍ଷା ନାହିଁ—ସେନା ନିରୁତ୍ସାହ, ଅଳ୍ପ, ଅସୁରକ୍ଷିତ, ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ଚାହୁନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଚାହୁନାହିଁ। ଆଜିଠୁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭୂମି ଉପରେ କିମ୍ବା ଦର୍ବ ଉପରେ ଶୋଇବି, ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ବର୍କ ଧାରଣ କରିବି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇ ମୁଁ ବନରେ ସୁଖରେ ବସିବି; ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ। ଭାଇ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋ ସହିତ ରହିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଉତ୍ତମ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀକୁ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ଦେବତାମାନେ ଏହି ମୋର ଏକାନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୋର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସ୍ୱୀକାର କରୁଛି, ଯଦି ସେ ଏକାନ୍ତ ଭାବେ ଫେରିନାହିଁ।