କିଛି ସମୟ ପରେ, ଆତ୍ମସଂଯମ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତଥାପି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ମହାନ୍ୟ ଭରତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଏବଂ ଗୁହାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କାଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେମାନେ କେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, କଣ ଖାଇଥିଲେ? ଗୁହା, ମୋତେ ସବୁ କଥା କୁହ।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ନିଷାଦରାଜ ଗୁହା ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲି କହିଲେ—“ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ, ମୋର ଅତି ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଆଦରିତ ଅତିଥିକୁ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୂଳ, ମଧୁର ଓ କଠିନ ଖାଦ୍ୟ, ଏବଂ ଅନେକ ଫଳ ଆଣିଦେଲି। କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିପାଳନରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମା ଏହି ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ନେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ। ସେ କହିଲେ—‘ମିତ୍ର, ଆମେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍, ନେବା ନୁହେଁ।’ ସେମାନେ ମାନ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଳ ଆଣିଦେଲେ, ତାହା ପିଇ ରାମ ଓ ସୀତା ଉପବାସ କଲେ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରି, ତିନିଜଣ ନିର୍ବଚନା ରହି ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କଲେ। ତା’ପରେ ସୌମିତ୍ରି ନିଜେ ଦୂର୍ବା ଆଣି ଏକ ପବିତ୍ର ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏହି ଶଯ୍ୟାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଏକାସାଥି ଶୁଇଥିଲେ; ପଦ ଧୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୃଥକ ହେଲେ। ଏହି ଇଙ୍ଗୁଦି ଗଛର ମୂଳ ଓ ଏହି ଦୂର୍ବା ରାମ ଓ ସୀତା ଯେଉଁଠି ରାତି କାଟିଥିଲେ, ସେଠି ରହିଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପୃଷ୍ଠ ଶିଥିଲା, ବାଣରେ ତୀର ଧରି, ଧନୁଷ ତାଣି, ସର୍ବଦା ସଚେତନ ରହି ରାତି ଜାଗିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି, ମୋ ଆତ୍ମୀୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନାଙ୍କ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଲି; ଯେପରିକି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସେନାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଗୁହାଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣି ଭରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ଇଙ୍ଗୁଦି ଗଛର ମୂଳ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଶଯ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏଠି, ସେ ମହାତ୍ମା ମଣିଷ ମାଟି ଉପରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ତାଙ୍କ ଶଯ୍ୟାର ଚିହ୍ନ।” ଭରତ କହିଲେ—“ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଏତେ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଏତେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମଣିଷ ମାଟି ଉପରେ ଶୁଅଛନ୍ତି, ଏହା ଅନୁଚିତ। ଯିଏଁ ଅଗ୍ର୍ୟ ଚର୍ମ ଓ ମୃଦୁ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୁଅଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏଠି ମାଟି ଉପରେ ଶୁଅଛନ୍ତି? ସେ ସର୍ବଦା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହଲ୍ଲାରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ମଣିମୟ ତଳାରେ, ଅତିଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାରେ ରହୁଥିଲେ; ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧର ଫୁଲ ମାଳା ମଧ୍ୟରେ, ଧଳା ମେଘ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ କୋଠରୀରେ, ଟିଏଁ ଟିଏଁ ପକ୍ଷୀର ଚିତ୍କାର ମଧ୍ୟରେ। ସେ ମେରୁ ପର୍ବତର ମହଲ୍ଲା ଭଳି ଶିତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୁନା ଝାଲର ଦେଉଳରେ ରହୁଥିଲେ। ସେ ସର୍ବଦା ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ, ଅଳଙ୍କାରର ଝଙ୍କାର, ମୃଦୁଙ୍ଗ ଧ୍ୱନିରେ ଜାଗିଥିଲେ; ସମୟ ସମୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖି ମୋତେ ଲାଗୁଛି, ଏହା ଏହି ଜଗତରେ ଅବିଶ୍ୱସନୀୟ; ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ, ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ—ସାଇତ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ କି? ନିଶ୍ଚୟ, ଭାଗ୍ୟରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଏପରି ମାଟି ଉପରେ ଶୁଅଛନ୍ତି। ଏବଂ ସୀତା, ମିଥିଲାର ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଦଶରଥଙ୍କ ଜାଉ ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରିୟ, ସେମଧ୍ୟ ଏଠି ମାଟି ଉପରେ ଶୁଅଛନ୍ତି। ଏହା ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଶଯ୍ୟା; ଏହି ଦୂର୍ବା ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଦବି ଯାଇଛି। ମୋତେ ଲାଗୁଛି, ଏଠି ସୀତା ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ସହ ଶୁଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାଁଠିଏଠାଁ ସୁନା ରେଣୁ ଲାଗିଛି। ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଉପରିବସ୍ତ୍ର ଅଟକିଛି, ତାହାର ରେଶମ ଧାଗା ଏଠି ଜଡି ରହିଛି। ଏହି ଶଯ୍ୟା ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଥିଲା, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ସହ ଏହି ଯୁବତୀ, ତପସ୍ୱିନୀ, କମଳା, ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ସୀତା କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ। ହାୟ! ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠୁର, କାରଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଏପରି ଶଯ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଶୁଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅସହାୟ। ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏହି ମଣିଷ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ଏତେ ଶ୍ୟାମ ନୀଳ କମଳ ସମ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର, ଯିଏ ନିଜେ ଦୁଃଖ ସହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେ କିପରି ମାଟି ଉପରେ ଶୁଅଛନ୍ତି? ସତ୍ୟକୁହିବାକୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତି ଧନ୍ୟ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯିଏ ଏପରି କଠିନ ସମୟରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ରହିଛନ୍ତି। ଭାଗ୍ୟବତୀ ହେଲେ ବୈଦେହୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ଯାଇଛନ୍ତି; ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ହରାଇ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଓ ବିୟୋଗ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ। ଦଶରଥ ସ୍୵ର୍ଗକୁ ଗଲେ ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏହି ଭୂମି ମୋତେ ନଦୀଶୂନ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛି। ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ବାହୁବଳରେ ରକ୍ଷିତ ଥିବା ଏହି ଭୂମିକୁ କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଚାହୁଁ ନାହାନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରଣାଗୃହ ଶୂନ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜଧାନୀର ଧନାଗାର ଅରକ୍ଷିତ; ସେନା ଦୁଃଖିତ, ଅଳ୍ପ, ଅସୁରକ୍ଷିତ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚାହୁଁ ନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ବିଷ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ କେହି ଚାହେ ନାହିଁ। ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମାଟି କିମ୍ବା ଦୂର୍ବା ଉପରେ ଶୁଇବି, ସଦା ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରିବି, ଜଟା ଓ ଭାସ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବି।