କଉଶଳା ଦେବୀ, ଭାରତଙ୍କୁ ଦୟାଭରା ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୁଁ ଆଶା କରୁଛି, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଷୟରେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ ଶୁଣିନାହାଁ, ଯେଉଁ ଜନ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ; ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମାତାପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଭଳି।" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚୁପ ରହିଲେ, ପରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ଗୁହାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କାଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁ ଶୟନରେ ସେମାନେ ଶୁଇଥିଲେ? କଣ ଖାଇଥିଲେ? ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ସବୁ କହନ୍ତୁ, ଗୁହା।" ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ଖରା ଓ ଶୁଭ୍ର, ଫଳ ଆଣିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ରାମ, ତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟ ରେ ଅଟୁଟ, ଏହି ସବୁ ନେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ; ସେ ତାଙ୍କ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ମନେ ରଖିଥିଲେ। 'ମିତ୍ର, ଆମେ ଉପହାର ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦେବା ଉଚିତ', ଏହିପରି ମୂଦ୍ରାରେ ରାମ ଆମକୁ ବୁଝାଇଲେ।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଣି ଆଣିଥିଲେ, ରାମ ପାଣି ପିଇଲେ ଓ ସୀତା ସହିତ ଉପବାସ ପାଳନ କଲେ। ଅବଶିଷ୍ଟ ପାଣିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଉପବାସ ରିତି କରିଥିଲେ। ତିନିଜଣେ, ନିର୍ବାଚିତ ଶବ୍ଦରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରିଥିଲେ।" "ପରେ, ସାଉମିତ୍ରି ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ କୁଶ ଆଣି, ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଶୟନ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଶୟନରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଶୁଇଲେ; ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛେ ହଟିଗଲେ। ଏହି ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଓ ଏହି କୁଶ ହେଉଛି, ଯାହା ଉପରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଏହି ରାତି କାଟିଥିଲେ।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପଛକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଧନୁର ତାରରେ ଅଙ୍ଗୁଳି ରଖି, ତୀର ଭରା କୁଇଭର ନିଏ, ମହାଧନୁ ନିୟେ, ସମସ୍ତ ରାତି ଚାଉକସ ରହି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।" "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ ଓ ତୀର ନିଏ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦଢ଼ ରହି, ଆମ ନିଷାଦ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନୁ ନିଏ, ରାମଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲୁ।" ଏଠି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାଉଁଠିଏ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ସବୁ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ସହିତ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳକୁ ଗଲେ ଓ ରାମଙ୍କ ଶୟନ ସ୍ଥଳକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାତାମାନେକୁ କହିଲେ, "ଏଠି, ମହାତ୍ମା ରାମ ଭୂମିରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ତାଙ୍କ ଶୟନ ଚିହ୍ନ।" "ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶର ଓ ଉତ୍ତମ ଭାଗ୍ୟର ଲୋକ, ଭୂମିରେ ଶୁଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।" "ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭଳି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ରଜ ଚର୍ମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ଏହି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି?" "ସେ ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଲରେ, ସୁନା, ଚାନ୍ଦି ଓ ମଣି ଭରା ତଳା ଉପରେ, ଉତ୍ତମ ଶୟନରେ ରହୁଥିଲେ।" "ଫୁଲ ରାଶି, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧ ଭରା, ଧଳା ମେଘ ଭଳି ଦ୍ୱାରରେ, ତୁତୁକି ଚିତ୍କାର ଭରା କୋଠାରେ।" "ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି, ସୁନା ଦ୍ୱାର ଭରା, ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ମହଲରେ ରହୁଥିଲେ।" "ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗହଣାର ଝିଙ୍କାର, ତାଳ ମାଡ଼ର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ସଦା ଉଠୁଥିଲେ।" "ଯଥାସମୟରେ, ବାର୍ଦ୍ଧ, ଶୂତ, ମାଗଧମାନେ ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା ସେ ନାୟକ।" "ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତରେ ଅସ୍ୱାଭାବିକ; ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଶୟଦ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ।" "ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା ଦେବତା କିଏ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏଭଳି ଭୂମିରେ ଶୁଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ।" "ସୀତା, ମିଥିଲାର ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କନ୍ଯା, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ-ବଧୁ, ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।" "ଏହି ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଶୟନ; ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଶୟନ ଉଲଟିଛି। ଏହି ଦୃଢ଼ ଭୂମିରେ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କୁଶ ଚାପି ପଡ଼ିଛି।" "ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସୀତା ତାଙ୍କ ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ଏହି ଶୟନରେ ଶୁଇଥିଲେ; କାରଣ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିକା ସ୍ଥାନସ୍ଥାନରେ ଲଗି ଅଛି।" "ଏଠି, ସୀତାଙ୍କ ଉପର ଓଡ଼ଣା ଅଟକିଛି, ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି; ରେଶମ ତାଣି ଏଠି ଗୁଞ୍ଚା ହୋଇ ଅଛି।" "ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଶୟନ ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଥିଲା, ଯାହାରେ ଯୁବ, ତପସ୍ୱିନୀ, ସୁକୁମାରୀ ମୈଥିଳୀ, ଧର୍ମିକ ହେଉଥିଲେ, କିଏଁ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେନାହିଁ।" "ହାୟ! ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ଦୟ, ମୋ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏଭଳି ଶୟନରେ ଶୁଇଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଏଁ ନାହିଁ।" "ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।" "ରାଘବ, ନୀଳ କମଳ ପରି କଳା, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର, ଏବଂ ଯେଉଁ ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ, ସେ କିପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି?" "ସତ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶୁଭ୍ ଚିହ୍ନ ଭରା, ଏହି କଷ୍ଟ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି।" "ବାସ୍ତବରେ, ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ; ଆମେ ତ ଏହି ମହାତ୍ମା ବିନା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ।" "ଭୂମି ମୋତେ ଏପରି ଲାଗୁଛି, ଯେଉଁଥିରେ ନଦୀ ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟ, ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ ଓ ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଛନ୍ତି।" "କିଏଁ ଭୂମିକୁ ଚାହିଁନାହିଁ, ଯଦିଓ ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଭୂଜ ଶକ୍ତିରେ ଏହା ସୁରକ୍ଷିତ।" "ସଭା ଶୂନ୍ୟ, ଅଶ୍ୱ ଓ ହାତୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ନଗର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜକୋଷ ଅସୁରକ୍ଷିତ—" "ସେନା ନିରୁତ୍ସାହ, ଅଳ୍ପ, ଦୁଃଖରେ, ଅସୁରକ୍ଷିତ, ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚାହିଁନାହିଁ, ଯେପରି ଜହା ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ କିଏଁ ଚାହିଁନାହିଁ।" ଏଭଳି ଭାରତ ଦୁଃଖ ଭରା ମନରେ ରାମଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ଦେଖି ବିସ୍ମୟ ଓ ବିୟୋଗରେ ଆତ୍ମବିମର୍ଶ କରିଲେ।