କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ବେଳେ, ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଏଯାଁ ବଞ୍ଚିଅଛି; ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୀତା ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଏବେ ଦଶରଥ ମହାରାଜ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି, ତୁମେ ଏହି ଘରର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଓ ସଂରକ୍ଷକ। ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଷୟରେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ ଶୁଣିନାହଁତ କି? ତାହାଁ ତ ତାଙ୍କର ଜୀବନସାଥୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ଏକମାତ୍ର ପୁଅର ଜନନୀ ପାଇଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଭଳି।" ଏପରି କହି, କୌଶଲ୍ୟା ଆଉ ବେଶି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହା ଦେଖି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାରତ ଏକ କ୍ଷଣ ପରେ ନିଜକୁ ସଂଯମ କଲେ, ତଥାପି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିଲେ। ସେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ ଗୁହାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୋ ଭାଇ ରାମ କେଉଁଠି ରାତି କାଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେମାନେ କଣ ଖାଇଥିଲେ? କେଉଁ ଶୟନରେ ଶୋଇଥିଲେ? ମୋତେ ସବୁ କଥା କୁହ, ଗୁହା।” ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଅତି ଆଦର ଓ ଭକ୍ତି ସହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲି। ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୃଦୁ ଓ କଠିନ ଖାଦ୍ୟ, ବହୁ ପ୍ରକାର ଫଳ ଆଣିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ରାମ, ସତ୍ୟ ଓ ବଳରେ ଅଟୁଟ, ସେସବୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ମାନ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ। ସେ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—‘ମିତ୍ର, ଆମେ ଦେବା ଉଚିତ, ଗ୍ରହଣ କରିବା ନୁହେଁ।’ ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଣି ଆଣିଲେ, ରାମ ସେଠାରେ ପାଣି ପିଇ ସୀତା ସହ ଉପବାସ କଲେ। ଅବଶିଷ୍ଟ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ କ୍ରିୟା କଲେ। ସେମାନେ ତିନିଜଣେ ନିର୍ବାଚିତ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କଲେ। ତା’ପରେ, ସୌମିତ୍ରି ନିଜେ କୁଶ ଆଣି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଶୟନ ବିଛାଇଲେ। ସେଇ ଶୟନରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଏକାଠି ଶୋଇଥିଲେ; ପାଦ ଧୋଇବା ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ। ଏହା ହେଉଛି ସେଇ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଓ ସେଇ କୁଶ ଯାହା ଉପରେ ରାମ ଓ ସୀତା ସେ ରାତି କାଟିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୀର ଭରା କୁଇରା, ଧନୁଷ ଧରି, ପୃଷ୍ଠ ଅଂଶ ଟିଏ ଉଠାଇ, ସାରା ରାତି ଚାରିପଟେ ଜାଗିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ଓ ତୀର ନେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲି, ଆମ ଆପ୍ତବୃନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରି ଜାଗରଣ କରୁଥିଲେ, ମହାଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲୁ।" ଏପରି ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳକୁ ଗଲେ ଓ ରାମଙ୍କ ଶୟନସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଠି, ସେଇ ମହାତ୍ମା ରାମ ମାଟିରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏଠି ସେ ଶୋଇଥିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ରାମ ମାଟିରେ ଶୋଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ମୃଦୁ ଶୟନରେ ଶୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏଯିଏ ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି! ସେ ଯେଉଁମାନେ ସୁନା, ରୌପ୍ୟ, ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଭରା ଦୋଳା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ ରହୁଥିଲେ, ଏବେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଫୁଲ ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ଘରରେ, ଧଳା ମେଘ ଭଳି ଦ୍ୱିପରେ, ଟିଏ ଟିଏ ପ୍ରବଳ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକୁହୁ ଧ୍ୱନିରେ ଜାଗୁଥିଲେ। ସେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଭଳି ସୁନା ଦେଉଥିବା ଦେବାଳୟରେ ରହୁଥିଲେ। ସେ ସଦା ସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ଆଭୂଷଣର ଝଙ୍କାର ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ଧ୍ୱନିରେ ଜାଗୁଥିଲେ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଣ୍ଣନକାର, ସୂତ, ମାଗଧ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି ଓ ଗୀତରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅଥିଲେ। ଏହା ସତ୍ୟିକି ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ; ମୋତେ ଏହା ସ୍୵ପ୍ନ ଭଳି ଲାଗୁଛି। ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ ଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, କାରଣ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏପରି ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଓ ସୀତା, ମିଥିଲାନ୍ଦ୍ର ଜନକଙ୍କ ପୁତ୍ରୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ବହୁଁ, ସେଉଁଥିରେ ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଏହା ମୋ ଭାଇ ରାମଙ୍କର ଶୟନସ୍ଥଳ; ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କୁଶ ଚାପିଯାଇଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଠି ସୀତା ତାଙ୍କ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି ଶୋଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାରେ ସ୍୵ର୍ଣ୍ଣ ରେଖା ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଉପରିବସ୍ତ୍ର ଅଟକିଛି, ସୂତ୍ର ଏଠି ଚିହ୍ନ ଦେଉଛି। ମୋ ଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଶୟନ ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ସୁଖଦାୟକ ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସହ ଥିବା କୌମୁଦୀ, ତପସ୍ୱିନୀ, ମୃଦୁ ମୈଥିଲୀ କିଛି କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ। ହାୟ, ମୁଁ ଖରାପ ଅଟୁଟ, କାରଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଏପରି ଶୟନରେ ସୀତା ସହ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଏମିତି ଅନାଶ୍ରିତ ଭଳି। ରାଜବଂଶର ସଂସ୍କାର, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାମ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ରାଘବ, ନୀଳ କମଳ ଭଳି ଶ୍ୟାମ, ରକ୍ତ ଚକ୍ଷୁ, ଦର୍ଶନରେ ମନୋହର, ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ, ସେ ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି! ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରୀ, ସେ ଏପରି କଠିନ ସମୟରେ ଭାଇଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଓ ବୈଦେହୀ, ସେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରି ନିଜ ଉଦ୍ଧାର କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେଇ ମହାତ୍ମାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଅନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଗଲୁ। ଦଶରଥ ସ୍୵ର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ପୃଥିବୀ ମୋତେ ନଦୀ ବିହୀନ, ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଲାଗୁଛି। ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ମନରେ ମଧ୍ୟ କେହି ପୃଥିବୀକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କ ବାହୁବଳରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ରାଜସଭା ଶୂନ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା ହାଥୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସହର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା, ରାଜଧନିର ଧନାଗାର ଅରକ୍ଷିତ—ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଭାରତ ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ଭରିଯାଉଛନ୍ତି।