ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ବିପୁଳ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି ହେଉଁଥିଲେ, ସ୍ମୃତିହୀନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭାରତଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଉପବାସରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବିପତ୍ତିରେ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସମେତି ଏଠାରେ ଆସି ଭାରତଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ଭାରତ ଭୂମିରେ ଚିତ୍ତବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସେଇ ତ୍ୟାଗମୟୀ କୌଶଳ୍ୟା, ଜଣେ ସ୍ନେହମୟ ଗାଈ ଯେପରି ତାଙ୍କ ଛୋଆନ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, ସେପରି ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଶୋକରେ ଜଳିଯାଉଥିଲା। ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ତୁମ ଦେହରେ କିଛି ରୋଗ ନାହିଁ ତୋ? ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୁମ ପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ରାମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ବଞ୍ଚି ଅଛି। ଦଶରଥ ରାଜା ଚାଲିଯିବା ପରେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷକ ତୁମେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିଅଛନ୍ତି, ସେ ସନ୍ଦର୍ଭରେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ ଖବର ଶୁଣିନାହଁତୁ ତୋ? ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମାଆ ପାଇଁ ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଭଳି।" ଏଭଳି କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ, ଭାରତ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ତଥାପି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଗୁହାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି ଅତିବାହିତ କଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେମାନେ କେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, କ’ଣ ଖାଇଥିଲେ? ଗୁହା, ମୋତେ ଅବଶ୍ୟ କୁହ।" ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, ସମସ୍ତ କଥା ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ—କିପରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ଗୁହା କହିଲେ, "ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ନେଇଯାଇଥିଲି। କିନ୍ତୁ ରାମ, ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଶୂର, ସେମାନେ ସେଠାରୁ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି। 'ମିତ୍ର, ଆମେ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦେବା ଉଚିତ୍,' ବୋଲି ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତା’ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଳ ଆଣିଦେଲେ, ରାମ ଓ ସୀତା ଏହି ଜଳ ପାନ କରି ଉପବାସ କଲେ। ତା’ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଧିମତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ, ତିନିଜଣ ମନେ ଶାନ୍ତ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କଲେ। ତା’ପରେ ସୌମିତ୍ରି ନିଜେ ଦୁର୍ବା ଘାସ ଆଣି ଏକ ପବିତ୍ର ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କଲେ। ସେଠି ରାମ ଓ ସୀତା ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁଇଲେ; ପାଦ ଧୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ। ଗୁହା ଦେଖାଇଲେ, "ଏହି ହେଉଛି ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ, ଏବଂ ଏହି ଘାସ ଉପରେ ରାମ ଓ ସୀତା ରାତି କାଟିଥିଲେ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଧନୁଷ ଆଁଗୁଠିରେ ରଖି, ପିଠି ସିଝା କରି, ତୀରରେ ଭରିଥିବା ତୁଣୀର ସହିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ସାରା ରାତି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଗୁହା କହିଲେ, "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ତୀର ସହିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଥିଲି, ଆମ ସାଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଚେତନାଶୀଳ ଥିଲେ, ଅମେଘ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲୁ।" ଏହିଭଳି ଗୁହା ସବୁ କଥା କହିବା ପରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛ ମୂଳକୁ ଗଲେ ଓ ରାମଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେଠାରେ କହିଲେ, "ଏଠି, ସେ ମହାତ୍ମା ଭୂମିରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଶଯ୍ୟାର ଚିହ୍ନ। ଜଣେ ଗୁଣୀ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଧନ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ରାମ, ଏଭଳି ଭୂମିରେ ଶୁଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।" "ଯେଉଁ ମାନବସିଂହ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚର୍ମ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଏହି ମାଟି ଉପରେ କିପରି ଶୁଇଛନ୍ତି? ସେ ଉଚ୍ଚ ମହଳରେ, ସୁନା, ରୂପା ଓ ମଣିମାନିକ୍ୟର ତଳାରେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ। ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲର ଢେର, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ମହକୁଥିବା କୋଠରୀ, ଧଳା ମେଘପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୋଠରୀ, ତେଉଁଠି ପରା ଚିଁଚିଆ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ସେ ଶିତଳ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ମହଳରେ ରହୁଥିଲେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ମହଳ ପରି। ଗୀତ-ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଆଳଙ୍କୃତ ଗହନାର ଝଙ୍କାରରେ, ଉତ୍ତମ ଢୋଳର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ସେ ଜାଗୁଥିଲେ।" "ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବାର୍ଦ୍ଧ, ସୂତ, ମାଗଧମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ ଅବିଶ୍ୱସ୍ୟ, ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର, ମନେ ହୁଏ ଏହା ସ୍୵ପ୍ନ।" "ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟର ଶକ୍ତି ପ୍ରବଳ, ଯେଉଁଠି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏଭଳି ଭୂମିରେ ଶୁଇବାକୁ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏବଂ ସୀତା, ମିଥିଲାର ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ବଧୁ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।" "ଏହି ହେଉଛି ମୋ ଭାଇଙ୍କର ଶଯ୍ୟା; ଏହା ଉଲଟିଯାଇଛି। ଏହି କଠିନ ଭୂମିର ଘାସ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଚାପିଯାଇଛି। ମନେ ହୁଏ, ସୀତା ତାଙ୍କ ଆଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ଏହି ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ସୁନା ଚିହ୍ନ ଲାଗିଅଛି। ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଉପରିବାସ ଅଟକିଯାଇଛି, ରେଶମ ଧାଗା ଏଠି ଜଡିଅଛି।" "ମନେ ହୁଏ ଏହି ଶଯ୍ୟା ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ସୁଖଦାୟକ ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯୁବତୀ, ତ୍ୟାଗମୟୀ, କଠିନ ମୈଥିଲୀ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ।" "ହାୟ! ମୁଁ ସତ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠୁର, କାରଣ ମୋ ପାଇଁ ରାଘବ ଏଭଳି ଶଯ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଶୁଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଅନାଥ ପରି। ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିବା ଏହି ମହାପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।" "କିପରି ଏହି ନୀଳ କମଳ ସମ ଶ୍ୟାମ, ରକ୍ତ ଚକ୍ଷୁ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଯିଏ କେବଳ ସୁଖର ଅର୍ହ, କଷ୍ଟର ନୁହେଁ, ସେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି?" ଏପରି ଭାବେ ଭାରତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭିଜିଯାଇ ରହିଲେ, ରାମଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାରି ହେଉଥିଲା।