ଭାରତ, ଯେଉଁଠି ରାମ ରାତି କାଟିଥିଲେ, ସେଠି ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, କମଳ ନୟନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ପରି ମଜବୁତ କନ୍ଧ ଓ ଦୃଢ଼ ବାହୁ ଥିବା ଏକ ଯୁବକ—ଏଭଳି ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଏତେ ଭାରି ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସେ ହଠାତ୍ ଭାବେ ମୃଗ ଦନ୍ତରେ ଅଘାତ ପାଇଥିବା ହାତୀ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେଲା, ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ସେଠାରେ ଥିବା ଶତୃଘ୍ନ, ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଏଇ ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମବିଲୋପ କରି ଜୋରେ କାନ୍ଦି ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଭାରତଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେ, ଉପବାସରେ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ପତିଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ, ସେଠି ଆସି ଭାରତଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କଉସଲ୍ୟା, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଭାରତଙ୍କୁ ଅଲିଙ୍ଗନ କରି, ଗାଈ ଜଣେ ତାଙ୍କ ଛୁଆକୁ ଯେପରି ଜଡ଼ି ଧରେ, ସେପରି ଶିର ଉପରେ ହାତ ରଖି କାନ୍ଦି ପଡ଼ିଲେ। କଉସଲ୍ୟା କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ତୁମ ଶରୀର କୌଣସି ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ନୁହେଁ ତ? ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ଏବେ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଯାଇଯିବା ପରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଅଭାବରେ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ତୁମେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବିଷୟରେ କୌଣସି ଖରାପ ଖବର ଶୁଣିନାହଁ ତ? ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମାଆ ପାଇଁ ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଅଟୁଟ।" ଭାରତ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ତଥାପି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ, କଉସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ ଓ ଗୁହାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କାଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେମାନେ କେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, କ’ଣ ଖାଇଥିଲେ? ଗୁହା, ମୋତେ ସବୁ କହ।” ଗୁହା, ନିଶାଦ ରାଜା, ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲି କହିଲେ—କିପରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ରାମ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଫଳ ନେଇଥିଲି। କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ ରାମ ସେମାନେ କିଛି ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ, ‘ମିତ୍ର, ଆମେ କିଛି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍।’ ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାନୀୟ ଜଳ ଆଣିଲେ, ରାମ ଏହା ପିଇ ଉପବାସ କଲେ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ। ଶେଷ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂଜା କଲେ, ତିନିଏ ଜଣେ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କଲେ। ତାପରେ, ସୌମିତ୍ରି ନିଜେ ଦୂର୍ବା ଆଣି ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏହି ଶଯ୍ୟାରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଶୁଇଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଦ ଧୋଇ ଦୂରେ ରହିଲେ। ଏହି ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଓ ଏହି ଘାସ ଉପରେ ରାମ-ସୀତା ରାତି କାଟିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପୃଷ୍ଠ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଧନୁଷ ତାଣି, ତୀର ଭରା କୁଇଭର ଧରି, ସରା ରାତି ଚକିତ ରହି ଦେଖିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଓ ତୀର ଧରି, ଆମ ସହଯୋଗୀଙ୍କ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ରାମଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲି।" ଏହିଭଳି ଗୁହା ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ। ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମୂଳ ନିକଟକୁ ଯାଇ ରାମଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେକୁ କହିଲେ, "ଏଠି ଏହି ମହାତ୍ମା ଭୂମିରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ତାଙ୍କ ଶୟନ ଚିହ୍ନ।" ଭାରତ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, "ମହାନ, ଜ୍ଞାନୀ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଭୂମିରେ ଶୁଏବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂର୍ବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚର୍ମ, ବିଲାସ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏଠି ମାଟିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି? ସେ ଉଚ୍ଚ ରାଜମହଳରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ମଣିମୟ ତଳାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଯ୍ୟାରେ ରହୁଥିଲେ। ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଫୁଲର ଢେର ମଧ୍ୟରେ, ଧଳା ମେଘ ପରି ମଣ୍ଡପରେ, ଟିଏଁ ଓ ମାଗଧଙ୍କ ଗୀତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃଦଙ୍ଗ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଭାତ ହୁଏଥିଲେ। ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୀତଳ ମହଳରେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାର ଥିଲା।" "ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଲାଗୁଛି। ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ ଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଏପରି ମାଟିରେ ଶୁଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ଏଠି ସୀତା, ମିଥିଲାନ୍ତର୍ଗତ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଦଶରଥଙ୍କ ବଧୂ, ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।" "ଏହା ମୋ ଭାଇର ଶଯ୍ୟା; ତାଙ୍କ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଘାସ ଚାପିଯାଇଛି। ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଅପରିବସ୍ତ୍ର ଅଟକିଯାଇଛି, ସୁତା ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି। ମୋତେ ଲାଗୁଛି, ଏହି ଶଯ୍ୟା ଭାଇପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯୁବତୀ, ତପସ୍ୱିନୀ, ସୁନ୍ଦରୀ ମୈଥିଲୀ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କଲେନି।" ଏଭଳି, ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ପରିତ୍ୟାଗ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି ହୃଦୟରେ ଅପାର ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ।