ଗୁହାଙ୍କ ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣିବା ସହିତ, ଭରତ ମନେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ । ସେ ନିଜେ ଅତି ସୁକୁମାର, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ-ସମ ଦେହ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା, ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଚଉଡ଼ା ଦୃଷ୍ଟି, ଯୁବା ଓ ମନୋହର ଦେଖା । ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ସେ କିଛି ସମୟ ପରେ ଶ୍ୱାସ ଫେରାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭିତରେ ଅଚ୍ୟତ୍ ହୋଇ, ହାତୀ ପାଳା ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ଭରତଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅଚ୍ୟତ୍ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଗଲା; ସେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଭୂକମ୍ପରେ ଲଡ଼ୁଥିବା ଗଛ ଭଳି । ତା ପରେ, ନିକଟରେ ଦିଆଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ହାତ ଦେଲେ, ଅଚ୍ୟତ୍ ହେଇ ଚିନ୍ତା ଭିତରେ ଡୁବିଗଲେ । ଏହି ସମୟ, ଭରତଙ୍କ ମାତାମାନେ ଉପବାସରେ ଶକ୍ତିହୀନ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତି କଷ୍ଟରେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଉପରେ ଉପରେ କାନ୍ଦିଲେ; କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁସରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ । ଏକ ମାଁ ଗାଁ ନିଜ ଛୁଆକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ଭଳି, ତପସ୍ୱିନୀ କୌଶଳ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଧରି, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଜଳିଲେ । "ମୁ ଆଶା କରୁଛି, ମୋ ଛୁଆ, ତୁମ ଦେହରେ କିଛି ରୋଗ ନାହିଁ; ଏବେ ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି । ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ଜୀବନ୍ତ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଚାଲିଗଲେ; ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଚାଲିଗଲେ, ଏବେ ତୁମେ ଆମ ପ୍ରତିରକ୍ଷକ । ମୁଁ ଆଶା କରୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଷୟରେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କଥା ଶୁଣିନାହ, ଯେଉଁଠି ସେ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ଏକ ମାଁ ପାଖରେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ।" କିଛି ସମୟ ପରେ, ଭରତ ନିଜେ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି, ତଥାପି ଅଶ୍ରୁ ଜଳି, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଲେ ଓ ଗୁହାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କାଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେମାନେ କେଉଁ ଶୟନରେ ଶୋଇଲେ, କଣ ଖାଇଲେ? ଗୁହା, ମୋତେ କହ ।" ଗୁହା, ନିଷାଦରାଜ, ଭରତଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ—ଯେଉଁଠି ସେ ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ଅତି ଆଦରିଆ ଅତିଥିର ଭଳି ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ । "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ମଧୁର ଓ ସାଧାରଣ, ଫଳମୂଳ ନେଇଥିଲି । କିନ୍ତୁ ରାମ, ସତ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସବୁଠୁ ଅନୁମୋଦନ କଲେ ନାହିଁ; ସେ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି । 'ମୁଁ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଦାନ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ,' ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ମୃଦୁ ଭାବେ ଆମକୁ ବୁଝେଇଲେ, ରାଜା ।" "ଏପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଳ ନେଇଲେ, ରାମ ପିଇଲେ ଓ ସୀତା ସହିତ ଉପବାସ ରଖିଲେ । ଶେଷ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଉପଚାର କରିଲେ; ତିନିଜଣେ ନିଜ ଭାଷା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଷ୍ଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ ।" "ପରେ, ସୌମିତ୍ରି ନିଜେ ଶୀଘ୍ର ତୃଣ ଆଣି, ରାଘବ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ଶୟନ ବିଛାଇଲେ । ଏହି ଶୟନରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଶୋଇଲେ; ପାଦ ଧୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ ।" "ଏଠି ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଓ ଏହି ତୃଣ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ରାମ ଓ ସୀତା ଏହି ରାତି ଶୋଇଥିଲେ ।" "ପଛ ଦେଇ, ଧନୁର ତନୁ ଉପରେ ଆଙ୍ଗୁଳି ରଖି, ତୀର ଭରିଥିବା ତୁଣୀ, ମହାଧନୁ ସଜାଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାରା ରାତି ଜାଗି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ ।" "ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ ଓ ତୀର ନେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦୃଢ଼ ଭାଇମାନେ ଓ ନିଷାଦ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ରକ୍ଷା କଲି ।" ଏଠି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାଉଁଠିଏ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମୂଳ ଉପରେ ଯାଇ, ରାମଙ୍କ ଶୟନ ସ୍ଥଳକୁ ଦେଖିଲେ । ସେ ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ ଠାରେ କହିଲେ, "ଏଠି, ମହାତ୍ମା ରାମ ଭୂମିରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କ ଶୟନର ।" "ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶରଥଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଉତ୍ତମ ବଂଶ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟ, ଏହି ରାମ ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ।" "ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଶୁଚର୍ମ ଓ ମହାମୂଲ୍ୟ ଶୟନରେ ଶୋଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ନିଖାଳି ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି?" "ସେ ସବୁବେଳେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ରୂପା, ମଣିମୂଲ୍ୟ ତଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଶୟନରେ ରହିଥିଲେ ।" "ପୁଷ୍ପ ଦେଉଁଠି ହେଉଥିବା ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ଦଳ, ଧଳା ମେଘ ଭଳି ଶୁଭ୍ର କକ୍ଷ, ପରିକିରଣ କରୁଥିବା ଶୁଭ୍ର କକ୍ଷରେ ରହିଥିଲେ ।