ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତାଶୀତମ ସର୍ଗ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଗୁହାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ ଥିଲା, ଭରତ ସେଠାରେ ଏକାଏକି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାର, କିନ୍ତୁ ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ସିଂହ ଭଳି କନ୍ଧ ଓ ଦୃଢ଼ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ଯୁବା ଓ ଦର୍ଶନୀୟ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ। ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅପରାଜିତ ଭରତ କିଛି ସମୟ ପରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେଉଁପରି ଏକ ହାତୀ ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗି ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ। ଭରତଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେଲା, ସେ ଭୟଭୀତ ହେଇ ପଡ଼ିଲେ, ମନେ ହେଲା ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ଦୋଳିଯାଏ। ତାପରେ ନିକଟରେ ଦଁଡ଼ାଇଥିବା ଶତୃଘ୍ନ ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାସି କନ୍ଦିପକାଇ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଭରତଙ୍କ ମାନେ, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ପତିର ବିପଦରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ, ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଘେରି ରଖି କନ୍ଦିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌସଲ୍ୟା ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପଛପଛ ଗଲେ ଓ ଆଲିଂଗନ କଲେ। ଏକ ସ୍ନେହମୟ ଗାଈ ନିଜ ବଛାକୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିବା ପରି, ତପସ୍ୱିନୀ କୌସଲ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ତୁମ ଦେହରେ କୌଣସି ରୋଗ ନ ହେଉ। ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଚାଲିଯିବା ପରେ ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ବଞ୍ଚି ଅଛି; ରାଜା ଦଶରଥ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଏବେ ତୁମେ ଆମର ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷକ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ ଖବର ଶୁଣିନଥିବା ଆଶା କରେଁ, କାରଣ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମାଆ ପାଇଁ ସେଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ହେବା ସମାନ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, କିଛି ସମୟ ପରେ ଭରତ ନିଜକୁ ସଂଯମ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଅବିରତ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ସେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ ଗୁହାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କାଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ? କ’ଣ ଖାଇଥିଲେ? ଗୁହା, ମୋତେ ସବୁ କଥା କହ।” ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, ଭରତଙ୍କୁ ସବୁ କଥା ଖୋଲି କହିଲେ—କିପରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ଅତି ଆଦରରେ ଅତିଥି ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। “ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ନେଇଥିଲି। କିନ୍ତୁ ତିନିଝଣେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଧୈର୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରାମ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନ ନେଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି। ସେ କହିଲେ, ‘ବନ୍ଧୁ, ଆମେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ଏପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଳ ଆଣିଲେ, ରାମ ଓ ସୀତା ତାହା ପିଇ ଉପବାସ ରହିଲେ। ଶେଷ ଜଳରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ କୃତ୍ୟ କଲେ। ତିନିଝଣେ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରିଥିଲେ। ତାପରେ ସୌମିତ୍ରି ନିଜେ କୁଶ ଆଣି ଶୁଦ୍ଧ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏହି ଶଯ୍ୟାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଦୁହେଁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଚରଣ ଧୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛକୁ ହଟିଯାଇଥିଲେ। ଏହିଠାରେ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଓ ଏହି କୁଶ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ରାମ ଓ ସୀତା ଏହି ରାତି କାଟିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧନୁଷ ତଣି, ପିଠି ଅନ୍ତରେ, କଣ୍ଠେ ତୀର ଧରି ସାରା ରାତି ଚେତନ୍ନ ହୋଇ ପାହାଡ଼ିଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ଓ ତୀର ଧରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ଦଁଡ଼ାଇଥିଲି, ଆମ ସହଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ମନେ ହେଲା ମହାବଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି। ଏଠି ଅଷ୍ଟାଶୀତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ସବୁ କଥା ଏଭଳି ଶୁଣି, ଭରତ ତାଙ୍କ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ସହିତ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମୂଳ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ରାମଙ୍କ ଶଯ୍ୟାସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେକୁ କହିଲେ, “ଏଠି ଏହି ମହାତ୍ମା ଭୂମିରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ, ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କ ଶେଯ୍ୟାର ଚିହ୍ନ।” ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ମହାନ୍ୟ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଯିଏ କ୍ଷୀରମୃଗଚର୍ମ ଓ ଶୋଭାମୟ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏପରି କଠିନ ଭୂମିରେ ଶୁଅନ୍ତି? ସେ ସର୍ବଦା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ତଳା, ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାରେ ରହୁଥିଲେ। ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ମାନେ ମେଘପରି ଶୁଭ୍ର ଶାଳାରେ, ଚିଡ଼ିଆ ଓ ପରିବେଶର ଶବ୍ଦରେ ଜଗମଗାଉଥିବା ଅନେକ ଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧରେ ଘେରାଯାଇ ରହୁଥିଲେ। ସେ ମେରୁ ପର୍ବତର ଦେବମନ୍ଦିର ପରି ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଶାଳାରେ ରହୁଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ ପ୍ରାଚୀର ଥିଲା। ସେ ସବୁବେଳେ ସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ରତ୍ନ ଅଳଙ୍କାରର ଝଙ୍କାର ଓ ଉତ୍ତମ ମୃଦଙ୍ଗ ଧ୍ୱନିରେ ଜାଗୁଥିଲେ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ପାଣ୍ଡିତ, ସୂତ, ମାଗଧମାନେ ଗୀତ ଓ ଶ୍ଲୋକରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ଏହା ସତ୍ୟ ମନେ ହେଉନାହିଁ, ଏ ଜଗତରେ ଅପୂର୍ବ ଘଟଣା। ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି—ମନେ ହେଉଛି ଏହା ସ୍୵ପ୍ନ ବେଳେ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟ ଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, କାରଣ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ଜା ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ଆନନ୍ଦ ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଶଯ୍ୟା, ଏହା ପୁଣି ଉଲଟାଯାଇଛି; ଏହି କଠିନ ଭୂମିର କୁଶ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଚାପି ଶୋଇଯାଇଛି। ମନେ ହେଉଛି ଏଠି ସୀତା ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ସହିତ ଶୋଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାରେ ସୁନା ରେଣୁ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।