ରାମ ରାଜଧାନୀ, ବାଗ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାବେଶରେ ଶ୍ରୀମୟ, ମୋର ପିତାଙ୍କ ଅୟୋଧ୍ୟା ସହର ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚଳାଚଳ କରିବେ। ଯଦି ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଫେରି ଆସିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବା, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସହରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଶ୍ରୀମାନ ରାମ ଥିଲେ, ଏହି ଭାବରେ ରାତି କଟିଗଲା। ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଜଟା ପାନ୍ଧିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଲି, ଏବଂ ସଉଖ୍ୟରେ ସେମାନେ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଦେଖିଲି। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜଟା ଓ ଚଳା ଶୂନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗଜସେନାପତି ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଉତ୍ତମ ଧନୁ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧରି, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ପଛକୁ ଦେଖିଦେଖି ବିଦାୟ ହେଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଇଏଉଁ ସପ୍ତାଶୀତି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଗୁହଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ସେଠାରେ ଏକାଉଁ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍ ହେଲେ। ଭରତ, ସୁକୁମାର ହେଲେ ବି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ପରି କନ୍ଧ ଓ ଭୁଜା, ପଦ୍ମପରି ଚଉଡ଼ିଆ ଆଖି, ଯୁବକ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ସେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ ନିଶ୍ୱାସ ଫେରାଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ବୃଦ୍ଧ ଗଜ ପରି ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗି ଅଚେତ ହେଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଏପରି ଅଚେତ ଦେଖି, ଗୁହଙ୍କ ମୁହଁରେ ରଙ୍ଗ ନଥିଲା; ସେ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ପରି। ତାପରେ ଶତୃଘ୍ନ, ଭରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସେଠି ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତ ହେଇ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହାପରେ ଭରତଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେ, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖ ଓ ପତିଙ୍କ ଅନର୍ଥରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେଠି ଏକଠା ହେଲେ। ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଶୟାନ ଦେଖି, ଚାରିପାଖରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା; କୌଶଳ୍ୟା, ଭୟଭିତ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କ ପଛକୁ ଯାଇ ଆଲିଂଗନ କଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ଗାଁ ତାଳି ଦେଖିବା ପରି ନିଜ ପୁଅକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ହୃଦୟ ଅନ୍ତରେ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଗଲା। "ପୁଅ, ତୁମେ କୌଣସି ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ନହେବା, ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।" "ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ, ଯଦିଓ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଉଁ ଯାଇଛନ୍ତି; ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଚାଲିଗଲେ, ଏବେ ତୁମେ ଆମ ପ୍ରତିରକ୍ଷକ।" "ପୁଅ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଶୁଣିନାହିଁ କି? ଯେଉଁ ଜଣେ ମାଆଙ୍କର ଏକାମାତ୍ର ପୁଅ ଅଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ।" ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ, ଭରତ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଗୁହଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୋର ଭାଉଁ କେଉଁଠି ରାତି କଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇଲେ, କଣ ଖାଇଲେ? ଗୁହ, କହ।" ଗୁହ, ନିଶାଦ ରାଜା, ଭରତଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ—କିପରି ରାମଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। "ମୁଁ ରାମ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଓ ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ, ଅନେକ ଫଳ ନେଇଆସିଥିଲି।" "ରାମ, ସତ୍ୟ ଓ ଶୂରତାରେ ଦୃଢ, ସେ ସବୁ ନାକରିଲେ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।" "ମିତ୍ର, ଦେବା ଉଚିତ, ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ," ଏପରି ମହାତ୍ମା ମୃଦୁଭାବରେ ଆମକୁ ବୁଝାଇଲେ।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଳ ଆଣି, ରାମ ପିଇଲେ, ତାପରେ ସୀତା ସହିତ ଉପବାସ ରଖିଲେ।" "ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ନିୟମ କରିଲେ; ତିନିଜଣ, ଶବ୍ଦ ସଂଯମ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରିଲେ।" "ସାଉମିତ୍ରି ତ୍ରୁଣ ଆଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।" "ସେ ଶୟ୍ୟାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ପ୍ରବେଶ କରିଲେ; ପାଦ ଧୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛକୁ ହଟିଲେ।" "ଏହା ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ, ଏହି ତ୍ରୁଣ ଉପରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଏହି ରାତି କଟାଇଥିଲେ।" "ପିଠି ଦେଇ, ଧନୁର ତାର ଉପରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ରଖି, ତୀର ଭରା ତୁଣୀର ଧରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉତ୍ତମ ଧନୁ ଲଗାଇ ରାତି ଭରି ପହରା ଦେଲେ।" "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ, ଜାଗରୁକ କିନ୍ନରମାନେ ସହିତ, ରାମଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ରକ୍ଷା କଲି।" ଏଉଁ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଅଶୀତି ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ଶେଷ ହେଲା। ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମୂଳକୁ ଯାଇ, ରାମଙ୍କ ଶୟ୍ୟା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତ ମାଆମାନେ ରଖି, "ଏଉଁ ମହାତ୍ମା ଭୂମିରେ ରାତି କଟାଇଥିଲେ; ଏହି ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କ ଶୟାନ ସ୍ଥାନ," ଭରତ କହିଲେ। "ଶ୍ରୀମାନ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ନୀତିଶାଳୀ ଓ ଶୁଭ ଉତ୍ପତ୍ତି, ରାମ ଭୂମିରେ ଶୁଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।" "ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ରଣୀ ଶୟ୍ୟା, ଉତ୍ତମ ଜାନ୍ତୁ ଚର୍ମ ଓ ଶୋଭାମୟ ବିଛା ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ମାଟି ଉପରେ ଶୁଇଛନ୍ତି?" "ସେ ସର୍ବଦା ଉଚ୍ଚ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ମଣିମୟ ତଳ ଉପରେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶୟ୍ୟାରେ ରହିଥିଲେ।" "ଫୁଲର ଅନ୍ତରାଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର, ଧଳା ମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତ କକ୍ଷରେ, ତୁତୁରୀ ଚିତ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା।" "ସେ ସର୍ବଦା ଶୀତଳ, ସୁଗନ୍ଧିତ ପ୍ରାସାଦରେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଉଳ ଦେଖିଥିଲେ।" "ସଂଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଆଭୂଷଣର ଝଙ୍କାର, ଉତ୍ତମ ଡ଼ାକର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ସର୍ବଦା ଜାଗିଥିଲେ।" "ସମୟ ଅନୁସାରେ କବିମାନେ, ଏବଂ ଅନେକ ସୂତ, ମାଗଧ ଉଚିତ ଗୀତ ଓ ଷ୍ଟୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ସେ ମହାତ୍ମା।" ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଭକ୍ତିରେ, ଭରତ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ବିପଦରେ ଅନୁଭୂତି କରି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା ଓ ଆଶା ରଖି, ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।