ଏହି ଉତ୍କଳନ୍ତ ଚାରିତ୍ରିକ ଘଟଣା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇ, ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—“ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଆସିବ ଏବଂ ମୋର ପିତା ଦଶରଥ ଚଳିଯିବେ, ସମସ୍ତେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଏହି ରାଜଧାନୀ ଅୟୋଧ୍ୟା, ଯେଉଁଠାରେ ଲାଳିତ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଚଉକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାସ୍ତା, ଭବ୍ୟ ମହଳ ଏବଂ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ପ୍ରାସାଦ ଅଛି; ଏଠାରେ ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ ହୁଏ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ରସାୟନ ହୁଏ, ଶୁଭ ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ଲୋକେ ଥିବା ଏହି ନଗର ଉତ୍ସବ ଏବଂ ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ମନୋରଞ୍ଜନ ହୁଏ, ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ବାଗିଚାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠି ଲୋକେ ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଯଦି ସତ୍ୟବାଦୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଫେରି ଆସିବା, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନଗରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା।" ଏପରେ, ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜକୁମାର ଏପରି ଶୋକ କରୁଥିବା ବେଳେ ରାତି କଟିଗଲା। ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗୀରଥୀ ତଟରେ ଚୁଲ ଜଟା କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି, ଏବଂ ସୁବିଧାଦେଇ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲି। ଏହି ଦୁଇଜଣ, ଜଟା ଏବଂ ବାର୍କ ଶୂନ୍ୟ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ହାତୀ ଦଳର ନାୟକ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁ, ବାଣ ଏବଂ ତଳଵାର ଧରି, ତପସ୍ବୀରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସୀତା ସହିତ ପଛ ଦେଖି ଯାଇଯିବାରେ ଆଗେଇଲେ। ଏଉଁ ସମୟରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଶି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଗୁହାଙ୍କର ଦୁଃଖଦାୟକ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଭରତ ସେଠାରେ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ପରି ଶୋଉଲ୍ଡର, ମଜବୁତ ଭୁଜା, ପଦ୍ମ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚକ୍ଷୁ, ଯୁବା ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ଦୁଃଖରେ ଶ୍ୱାସ ଫେରିବା ପରେ, ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଶୋକିତ ହେଇ, ହାତୀ ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗିଥିବା ପରି ହଠାତ୍ ଭୁଇଁରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଭୁଇଁରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କର ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଲା; ତିନି ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ହେବା ପରି। ତାପରେ, ଶତୃଘ୍ନ ନିକଟରେ ଥିବା, ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଅଚେତନ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଶିଥିଲା। ତାପରେ, ଭରତଙ୍କ ମାତାମାନେ, ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ପତିଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି କରୁଥିବା, ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଭୁଇଁରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଘେରି ରଖି, କାନ୍ଦିଲେ; କିନ୍ତୁ କୌଶଲ୍ୟା, ଅତି ଦୁଃଖିତ, ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁସରିଲେ ଏବଂ ଆଲିଂଗନ କଲେ। ଏକ ମାଁ ନିଜ ଛୁଆକୁ ଆଲିଂଗନ କରିବା ପରି, ତପସ୍ବି କୌଶଲ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଆଲିଂଗନ କଲେ, ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇଥିଲା। “ମୋ ଝିଅ, ତୁମେ କୌଣସି ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି ତ? ଏବେ ଏହି ରାଜଘରାଣୀର ଜୀବନ ତୁମଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଜୀବନ ରଖିଛି, ଯେଉଁଠି ରାମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଚଳିଯାଇଛନ୍ତି; ଦଶରଥ ଚଳିଯିବା ପରେ, ତୁମେ ଏକାମାନେ ଆମେ ରକ୍ଷକ। ମୁଁ ଆଶା କରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଷୟରେ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ ଖବର ନୁହଁ, ସେ ନିଜ ଜନନୀ ପାଇଁ ଏକାମାନେ ପୁତ୍ର।" ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ, ଭରତ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି, ତଥାପି କାନ୍ଦି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି, ଗୁହାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କଟିଲେ? ସୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁ ଶୟନରେ ସେମାନେ ଶୁଇଥିଲେ, କେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ? ମୋତେ କୁହ, ଗୁହା।” ଗୁହା, ନିଶାଦ ରାଜା, ସମସ୍ତ କଥା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—କିପରି ରାମଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। “ମୁଁ ରାମ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଫଳ ଆଣିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ରାମ, ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଶୌର୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ନାକୁହିଲେ; ସେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ନାହିଁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ମନେ ରଖି। ‘ଆମେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଗ୍ରହଣ ନୁହଁ,’ ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ମୃଦୁ କଥାରେ ଆମକୁ ବୁଝାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଣି ଆଣି, ରାମ ପିଲେ, ଏବଂ ସୀତା ସହିତ ଉପବାସ କଲେ। ଶେଷ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଆଚାର କରି, ତିନିଜଣ ଶାନ୍ତ ଶବ୍ଦରେ, ଭକ୍ତିରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ। ସାଉମିତ୍ରି ଘାସ ଆଣି, ଶୁଧ୍ଧ ଶୟନ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଶୟନରେ ରାମ ଏବଂ ସୀତା ପ୍ରବେଶ କଲେ; ପାଦ ଧୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛ ହଟିଗଲେ। ଏହି ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛ ମୂଳ ଏବଂ ଏହି ଘାସ ଯେଉଁଠି ରାମ ଏବଂ ସୀତା ରାତି କଟିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପିଠି ସ୍ଥିର, ଧନୁରେ ଆଙ୍ଗୁଳି, କ୍ୱିଭରେ ତୀର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ ଧରି, ରାତି ଭରି ଚାରିପାଖରେ ଚଉକସ ରହିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ ଏବଂ ତୀର ଧରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିନ୍ଦ୍ର ବନ୍ଧୁମାନେ ଧନୁ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲି। ଏଉଁ ଅଠାଉଁ ସର୍ଗ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ, ସବୁ କଥା ଶୁଣି ଭରତ ତାଙ୍କ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ସହିତ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମୂଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଶୟନସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ କୁହିଲେ—“ଏଠି ଏହି ମହାତ୍ମା ଭୂଇଁରେ ରାତି କଟିଲେ; ଏହି ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କ ଶୟନର।” ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶର ରାମ, ଭୂଇଁରେ ଶୁଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଶୁଚର୍ମ ଏବଂ ଶୋଭିତ ଶୟନରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ଏହି ଭୂଇଁରେ ଶୁଇଛନ୍ତି? ସେ ସର୍ବଦା ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାସାଦରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୂପା ଏବଂ ରତ୍ନର ଭୂମିରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୟନରେ ରହୁଥିଲେ। ଫୁଲର ତାଲ ଉପରେ, ଚନ୍ଦନ ଏବଂ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶୟନକୋଠାରେ, ପରିହାରି ପରି ଚିତ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ରହୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଶୋକ ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ଭରତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରିବାର ରାମଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ତପସ୍ୟାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦୁଃଖ ଭରି ନିଜ ହୃଦୟରେ ଶୋକ କରୁଥିଲେ।