ମୋର ପିତା ମନର ରଥକୁ ଅବାରଜନା କରି, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ସେ ଏହି ସଂସାରରୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଯିବେ। ସେ ସମୟ ଆସିଲେ, ମୋର ପିତା ଚଳିଯିବା ପରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଆୟୋଧ୍ୟା ସହର, ଯାହାର ଚତୁର୍ବୃତ୍ତ ଚକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାସ୍ତା, ଭବ୍ୟ ମହଳ ଓ ରତ୍ନମଣିରେ ଶୋଭିତ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥର ଭିଡ଼, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ସବ ଓ ବାଗିଚାରେ ଭରିଆ, ସେଇ ସହରରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚଳିବେ। ଯଦି ଆମେ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମଙ୍କ ସହ ସୁସ୍ଥ ଭାବେ ନିର୍ବାସନ ସମୟ ଶେଷ କରି ଫେରିପାରିବା, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସହରକୁ ଖୁସିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅନୁଶୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ ରାତି କେମିତି ଚାଲିଗଲା। ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରେ, ମୁଁ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଜଟା ଧାରଣ କରିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି, ଏବଂ ସୁବିଧାରେ ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ, ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ହସ୍ତୀମଦ ନାୟକଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁଷ୍ୟ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୀତାଙ୍କ ସହ ଦୃଷ୍ଟି ପଛକୁ ଫେରାଇ ଚଲିଗଲେ। ଏଉଁବେଳେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଇଅଠାସି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଗୁହାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଭରତ ସେଠାରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ସେ ମୃଦୁ, କିନ୍ତୁ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ଭାଳି ଶୋଉଳ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି, ଯୁବା ଓ ଆକର୍ଷକ। କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ସେ ହଠାତ୍ ଭାବେ ହସ୍ତୀ ପରି ମାନସିକ ଘାଉରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ମାନ୍ଦ ହେଲା; ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ମାନେ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ପାଖରେ ଥିବା, ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ କନ୍ଦିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭରତଙ୍କ ମାତୃଗଣ ଅନ୍ନ ତ୍ୟାଗ କରି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ସେଠାରେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଚାରିପଟେ ଘେରି ରହିଲେ; କିନ୍ତୁ କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ। ଗାଈ ଯେପରି ନିଜ ବଛାକୁ ମମତାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, ସେଇପରି ତପସ୍ୟିନୀ କୌଶଲ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। "ମୋ ପୁଅ, ତୋ ଶରୀର କୌଣସି ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ନୁହେଁ ତୋ? ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛି। ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଚଳିଯିବା ପରେ ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ବଞ୍ଚି ଅଛି; ଦଶରଥ ରାଜା ଚଳିଯିବା ପରେ ତୁମେ ଆମର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବନକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ ଖବର ଶୁଣି ନଥିଲୁ ତ? ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମାଆ ପାଇଁ ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଅଟୁଟ।" କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ, ଆତ୍ମସଂଯମ କରି, କିନ୍ତୁ ଅବିରତ କନ୍ଦି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ ଏବଂ ଗୁହାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: "ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କାଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେମାନେ କଣ ଶେଇଥିଲେ ଏବଂ କଣ ଖାଇଥିଲେ? ଗୁହା, ମୋତେ କୁହ।" ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, ସବୁ କଥା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—କିପରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ଆଦର ଓ ପ୍ରେମରେ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ମୃଦୁ ଓ କଠିନ, ବହୁ ପ୍ରକାର ଫଳ ଆଣିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ରାମ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ନା କହିଲେ। 'ଆମେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଗ୍ରହଣ କରିବା ନୁହେଁ,'—ଏଭଳି ମୃଦୁ କଥାରେ ଆମକୁ ବୁଝେଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଣି ଆଣି, ରାମ ପିଇଲେ, ତାପରେ ସୀତା ସହିତ ଉପବାସ ରହିଲେ। ଶେଷ ଥିବା ପାଣିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ; ସେମାନେ ତିନିଜଣ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କଲେ। ତାପରେ ସୌମିତ୍ରି ନିଜେ କୁଶ ଆଣି ଶୁଦ୍ଧ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ସେଇ ଶଯ୍ୟାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଶେଇଲେ; ଚରଣ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛକୁ ହଟିଲେ। ଏହିଠାରେ ଇଂଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଓ ସେଇ କୁଶ ଅଛି, ଯାହା ଉପରେ ରାମ ଏବଂ ସୀତା ରାତି କାଟିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପୃଷ୍ଠ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଧନୁଷ୍ୟ ତଣ୍ଡ ଉପରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ରଖି, ତୀରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଣୀର, ମହାଧନୁଷ୍ୟ ସଜାଇ, ସାରା ରାତି ଚେତନାରେ ପାହାଡ଼ି ଦେଖିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁଷ୍ୟ ଓ ବାଣ ଧରି, ଆପଣା ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ପାହାଡ଼ି ଦେଖୁଥିଲି, ମହାଇନ୍ଦ୍ର ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲି। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଠାସି ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଉଛି। ସବୁ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ଇଂଗୁଦୀ ମୂଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ସ୍ଥଳକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ମାତୃଗଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେଖ, ଏଠି ମହାତ୍ମା ରାମ ଜମିନି ଉପରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଚିହ୍ନ।" ବିଦ୍ୱାନ୍ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାମ ଜମିନି ଉପରେ ଶେଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ସର୍ବଦା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ରତ୍ନମଣିର ମଝିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ମାଟି ଉପରେ ଶେଇଛନ୍ତି? ସେ ସବୁବେଳେ ଉଚ୍ଚ ମହଳରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ରହୁଥିଲେ।