ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଭରତର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଉଛି । ସେ ଭାବୁଛନ୍ତି, “ମୋ ମାଆ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ହୟତ୍ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ବୀର ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦେବେ ।” ସେଉଁଠି ଆଉ ଭାବିଲେ, “ମୋ ପିତା ମନର ରଥକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ନ କରି, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଚିରନିଦ୍ରାରେ ଯାଇଯିବେ । ଏହି ଦିନ ଆସିଲେ ଏବଂ ମୋ ପିତା ନଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ ।” ସେ ଆଉ ଭାବୁଛନ୍ତି, “ସୁନ୍ଦର ଚତ୍ବର, ଚୌଡ଼ା ରାସ୍ତା, ଭବ୍ୟ ମହଳ ଓ ମଣ୍ଡପରେ ଶୋଭିତ ଏହି ରାଜଧାନୀ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି, ଶଙ୍ଖ ଓ ବାଜାର ଧ୍ୱନି ଉଠୁଛି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଲୋକେ ଚଞ୍ଚଳ । ଉଦ୍ୟାନ, ବାଗିଚା, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାବେଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ରାଜଧାନୀରେ ଲୋକେ ଖୁସିରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି । ଯଦି ସତ୍ୟବାନ୍ ସହ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଫେରିପାରୁ, ସମୟ ସମାପ୍ତିରେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଜଧାନୀକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ସେଇ ମହାତ୍ମା ରାଜକୁମାର ଏଠି ଦଢ଼ିଥିଲେ, ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ରାତି କଟିଗଲା । ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା । ମୁଁ ଦୁଇଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରେ ତାଙ୍କର ଚୁଲି ଜଟା କରାଇଲି ଓ ତାଙ୍କୁ ସୁବିଧାରେ ଦେଖି ଦେଲି । ସେମାନେ ଜଟା ଓ ଚିରବର୍କ ଧାରଣ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାମତ୍ତ, ଉତ୍ତମ ଧନୁ, ବାଣ ଓ ତଳବାର ନେଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୀତାଙ୍କ ସହିତ ପଛକୁ ଦେଖିଦେଖି ଚାଲିଗଲେ । ଏଠି ଏକ ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଗୁହାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣି ଭରତ ଏଠି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ସେ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର, କମଳ ନୟନ, ସିଂହ ଭାଙ୍ଗ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୁବା ଏବଂ ଆକର୍ଷକ ଥିଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ ଶ୍ୱାସ ଦୂରୁସ୍ଥ କରି, ଗଭୀର ଶୋକରେ ଅଚେତ ହୋଇ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରିକି ହାତୀ ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗିଲେ । ଭରତଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହେଲା, ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଯେପରି ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ହିଲିଯାଏ । ସେଠି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼ିଆ ଧରି ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ଅଚେତ ହେଲେ । ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ପତିବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଭରତଙ୍କୁ ଘେରିବାକୁ ଆସିଲେ । ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ମାଟିରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି କନ୍ଦୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଭରତଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼ିଆ ଧରିଲେ । ଏକ ମାତୃଗାଉଁ ନିଜ ବଛାକୁ ଯେପରି ବାହୁଡ଼ିଆ ଧରେ, ତେଣୁ ତପସ୍ୱିନୀ କୌଶଲ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଲଗାଇ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି । ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, କିଛି ରୋଗ ତୋ ଦେହକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିନାହିଁ ତୋ? ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ କେବଳ ତୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି । ତୋକୁ ଦେଖି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି; ଦଶରଥ ରାଜା ନଥିବାବେଳେ, ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏବେ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରୁଛ । ମୋ ପୁଅ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯିଏ ତାଙ୍କ ଭାବି ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ସେ ବିଷୟରେ କିଛି ଅସୁଭ ଖବର ଶୁଣିନଥିଲୁ? ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମାଆ ପାଇଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ହେବ ।” କିଛି ସମୟ ପରେ, ଆଉ ଲାଗି କନ୍ଦୁଥିବା, ମହାତ୍ମା ଭରତ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ ଗୁହାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କାଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ସେମାନେ ଶୋଇଲେ, କ’ଣ ଖାଇଲେ? ମୋତେ ସବୁ କୁହ, ଗୁହା ।” ଗୁହା ନିଷାଦ ରାଜା ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ—କିପରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଆଦରରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ମିଷ୍ଟି ଓ ମୃଦୁ, ଏବଂ ବହୁ ପ୍ରକାର ଫଳ ନେଇଅସିଥିଲି । କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରାମ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନେଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ତ୍ୟାଗ କଲେ । 'ଆମେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ,' ଏପରି କହି ମଧୁର ଭାବେ ଆମକୁ ବୁଝେଇଲେ । ତା’ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଳ ଆଣିଲେ, ରାମ ତାହା ପିଇ ସୀତା ସହିତ ଉପବାସ ରଖିଲେ । ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କଲେ; ତିନିଜଣେ ଶାନ୍ତ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଶାମ୍ବ୍ୟ ପୂଜା କଲେ ।” “ତା’ପରେ ସୌମିତ୍ରି ନିଜେ ଘାସ ଆଣି ଶୁଦ୍ଧ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ । ସେଠି ରାମ ଓ ସୀତା ଶୋଇଲେ; ପାଦ ଧୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ । ଏହି ହେଉଛି ଇଂଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଓ ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଘାସ ଯାହା ଉପରେ ରାମ ଓ ସୀତା ସେ ରାତି କାଟିଥିଲେ । ଧନୁର ତାଣି ଉପରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ରଖି, ପିଠି ସିଧା କରି, ତୁଣୀରେ ବାଣ ଭରି, ଧନୁ ଧରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାତି ସାରା ଚାରିପାଖରେ ପାହାଡ଼ି ଦେଖିଲେ । ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଧନୁ ବାଣ ନେଇ, ଆମ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଣିଷଙ୍କ ସହିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଳି ସତର୍କ ରହି ସେମାନେ ରକ୍ଷା କଲୁ ।” ଏଠି ଅଠାଠିଅଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି । ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ଭରତ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ, ଇଂଗୁଦୀ ଗଛମୂଳକୁ ଯାଇ ରାମଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ । ସେ ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଠି, ସେଇ ମହାତ୍ମା ଧରାପରେ ରାତି ଖରା ଶୋଇଥିଲେ; ଏହି ହେଉଛି ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ।” ଦଶରଥଙ୍କ ଦେଉଳ ଏବଂ ଧନ୍ୟ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାମ ଧରାପରେ ଶୋଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ । ସେ କହିଲେ, “ଯିଏ ଏପରି ଉତ୍ତମ ଚର୍ମ ଓ ଶୁଭ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ସେଇ ପୁରୁଷଶିଂହ ଏବେ କିପରି ଏହି ମାଟିରେ ଶୁଅଛନ୍ତି!” ଏଭଳି ଭରତ, ତାଙ୍କ ମାନ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟୋଗ ଓ ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଆନ୍ତି ।