ଗୁହାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭାରତ କହିଲେ, “ଗୁହା, ଦେଖ, ଯିଏଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିନଥିଲେ, ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଏବେ ସୀତା ସହିତ ଘାସ ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ଯିଏ ନୀତି ଓ ଗୁଣରେ ତାଙ୍କ ସମାନ, ଅନେକ ତପସ୍ୟା ଓ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ ହୋଇଥିଲେ। ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ରାଜା ଦଶରଥ ଅଧିକ ସମୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ଶୀଘ୍ର ଏଇ ଧରଣୀ ବିଧବା ହେଇଯିବ। ରାଜମହଳର ମହିଳାମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଅତିରିକ୍ତ କ୍ରନ୍ଦନ ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ଆଜି ରାଜମହଳ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା ବା ମୋର ମା—ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏଇ ରାତି ବଞ୍ଚିପାରିବେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ମା ବଞ୍ଚିପାରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନାୟକ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ମୋର ବାପା, ମନର ରଥକୁ ଛାଡ଼ି ଓ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ନକରି, ଏବେ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଯିବେ। ସେ ସମୟ ଆସିଲେ ଓ ବାପା ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ମୋ ବାପାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଚକ, ସୁସଜ୍ଜିତ ରାସ୍ତା, ଅଲଙ୍କୃତ ମହଳ ଓ ରତ୍ନରେ ଭରିଆ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥର ଭିଡ଼, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନି, ଶୁଭ ଓ ଧନ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ଉତ୍ସବ ଓ ବିହାରରେ ଭରିଆ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବାଗିଚା—ଏହି ରାଜଧାନୀ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଖୁସିରେ ଚଳାଚଳ କରିବେ। ଯଦି ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ନିରାପଦରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପରେ ଫେରିପାରିବୁ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସହରକୁ ଖୁସିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବୁ। ଏପରି ମହାତ୍ମା ଭାରତ ଏମିତି ଶୋକରେ ଦଣ୍ଡିଥିବାବେଳେ, ଏହି ରାତି ଅତିତ ହେଲା। ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତଟରେ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଜଟା ବନ୍ଧିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି, ଏବଂ ସୁବିଧାରେ ସେମାନେ ପଥେ ଯିବାକୁ ଦେଖିଲି। ମାଟି ଓ ଚିରୁନ୍ଦା ପିନ୍ଧି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧରି, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହାତୀ ଦଳପତି ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ପଛକୁ ଦେଖିଦେଖି ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ଅସୀ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼। ଗୁହାଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭାରତ ସେଠାରେ ଅତିବଡ଼ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ମୃଦୁ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କନ୍ଧ ଓ ମଜବୁତ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମାନ ଚଉଡ଼ା ଆଖି, ଯୁବକ ଓ ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର। କିଛି ସମୟ ପରେ ଶ୍ୱାସ ଫେରାଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅତିବିସ୍ମିତ ହୋଇ, ହଠାତ୍ ହାତୀ ପରି ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗିଥିବା ପରି ଭୂମିରେ ବେହୋଶ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ଏପରି ଅଚେତନ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେଲା; ସେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୂର୍ବଳ ହେଲେ, ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି। ତାହାପରେ, ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡିଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାରି, ଅଚେତନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭାରତଙ୍କ ମାନେ, ଉପବାସ ଓ ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭାରତଙ୍କୁ ଘେରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ଘେରି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଥିବା ବେଳେ, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ କୌଶଲ୍ୟା ଆସି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ଏକ ସ୍ନେହମୟ ଗାଈ ନିଜ ବଛାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପରି, ତପସ୍ୱିନୀ କୌଶଲ୍ୟା ଭାରତଙ୍କୁ ବୁକୁ ଲଗାଇ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। "ମୋ ପୁଅ, ଆଶା କରୁଛି ତୋର ଶରୀର ରୋଗମୁକ୍ତ ଅଛି; ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୋପରି ନିର୍ଭର କରିଛି। ତୋକୁ ଦେଖି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଛି, ଯଦିଓ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ; ଦଶରଥ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଆମେ କେବଳ ତୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛୁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ ଖବର ଶୁଣିନଥିଲୁ ତ? ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମା ପାଇଁ ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଅଟୁଟ।" ଏପରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କିଛି ସମୟ ପରେ ଆତ୍ମସଂଯମ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜିତ ଭାରତ, ଗୁହାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଗୁହା, ମୋର ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କାଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେମାନେ କଣ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, କଣ ଖାଇଥିଲେ? ମତେ କୁହ।" ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, ଏବେ ସମସ୍ତ କଥା ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ—କିପରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭାବେ ଗୃହଣ କରିଥିଲେ। "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ମିଠା ଓ ଖରା, ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ନେଇଥିଲି। କିନ୍ତୁ ରାମ, ସତ୍ୟବାନ ଓ ଶୂରବୀର, ଏସବୁ ନେଲେନି; ତାଙ୍କର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ। 'ମିତ୍ର, ଆମେ ଦେବା ଉଚିତ, ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ,' ଏହିପରି ମୃଦୁ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଶବ୍ଦ କହିଥିଲେ। "ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଣି ଆଣିଲେ, ରାମ ତାହା ପିଇ ଉପବାସ ରଖିଲେ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ। ଅବଶିଷ୍ଟ ପାଣିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଆଚମନ କଲେ; ତିନିଜଣ ମନ୍ତ୍ର ନିୟମରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କଲେ। "ତାପରେ, ସୌମିତ୍ରି ନିଜେ ଘାସ ଆଣି ଶୁଧ୍ଧ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ସେଇ ଶଯ୍ୟାରେ ରାମ ସୀତା ସହିତ ଶୋଇଲେ; ପାଦ ଧୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ। ଏହି ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଓ ଏହି ଘାସ ଉପରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଏହି ରାତି କାଟିଥିଲେ। "ଧନୁର ତଣ୍ଡ ଉପରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ରଖି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଣୀର ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ମହାଧନୁ ସଜାଇ ରାତି ସାରା ଚକିତ ହୋଇ ପାହାଡ଼ିଆ କଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଧନୁ ବାଣ ଧରି, ମୋର ସଜାଗ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡିଥିଲି, ମହାଇନ୍ଦ୍ର ପରି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲି।