ଗୁହା କହିଲେ, "ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଏ, ଏଠି କିଛି ମୋ ପାଇଁ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ଏଠି ଏକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକ ଶକ୍ତିର ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ କରିପାରିବି।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାକ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଇଗଲେ। ଭାରତ କହିଲେ, "ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି, ମୁଁ କେମିତି ଶୁଇପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖ ଲାଗିପାରିବି?" ଗୁହା, ଦେଖ, ଯେଉଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ଏବେ ଘାସ ଉପରେ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଶୁଇଛନ୍ତି। ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମାନ, ବହୁ ତପସ୍ୟା ଓ କଷ୍ଟରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବନବାସ ହେବା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ପୃଥିବୀ ଶୀଘ୍ର ଏକ ବିଧବା ହେଇଯିବ। ରାଜପାଳି ମହଳର ନାରୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ହାହାକାର କରି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଚୁପ୍ପ ହୋଇଯିଛନ୍ତି; ଆଜି ରାଜପାଳି ଶାନ୍ତ ଅଛି। କୌଶଳ୍ୟା, ଦଶରଥ ଓ ମୋ ମାଆ ମଧ୍ୟ — ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଆଶା କରେନି। ମୋ ମାଆ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅପେକ୍ଷା କରି ଜୀବନ ରଖିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା ନିଜ ବୀର ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଚିତ୍ତର ରଥ ଛାଡିଦେଇ ଚାଲିଯିବେ। ସେ ଦିନ ଆସିଲା ପରେ ଦଶରଥ ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ରାଜଧାନୀ ରାମଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସହିତ, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ର, ଅନ୍ୟନ୍ୟ ରାସ୍ତା, ଭବନ ଓ ମହଳ, ରତ୍ନ ଭରିତ, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଭରିତ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଆତିରିକ୍ତ, ଶୁଭ ଓ ସମୃଦ୍ଧିମୟ ଲୋକରେ ଭରିତ, ବନ ଓ ଉଦ୍ୟାନ, ସମାରୋହ ଓ ଉତ୍ସବରେ ଅତିରିକ୍ତ — ରାଜାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିବେ। ଯଦି ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଫେରିବାକୁ ସମୟ ଆସିଲେ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେହି ରାଜଧାନୀକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମହାତ୍ମା ଭାରତ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ରାତି ଅତିକ୍ରମ ହେଲା। ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜଟା ବନ୍ଧିବା ଚିଠି ଦେଇ ସମ୍ମାନ ସହିତ ବିଦାୟ କରିଦେଲି। ସେମାନେ ଜଟା ଓ ଭାଲୁକ ଚମରର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ହାତରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ନେଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୀତାଙ୍କ ସହିତ ପଛ ଦେଖୁ ଦେଖୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିଠାରେ ଏହି ଅଠାଉଁ ସର୍ଗ ପଢ଼ନ୍ତୁ — ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡ। ଗୁହାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଭାରତ ଏଠି ଏଠି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ସେ କମଳ ଦୃଷ୍ଟି, ସିଂହ ଭାଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ, ଯୁବା, ମଧୁର ଦେଖା — ଏହି ଭାରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଗୁହା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଶତୃଘ୍ନ ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି କନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କ ମାନ୍ୟ ମାଆମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଉପବାସରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଏଠି ଆସିଗଲେ। ସମସ୍ତେ ଭାରତଙ୍କୁ ଘେରି ରଖି କନ୍ଦୁଥିଲେ; କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ଧରିଲେ। ଦୟାଳୁ ଗାଈ ନିଜ ଛୋଁକୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିବା ପରି, ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା କୌଶଳ୍ୟା ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି କନ୍ଦୁଥିଲେ। "ମୋ ପୁତ୍ର, ତୁମ ଦେହରେ କୌଣସି ରୋଗ ନଥିବା ଆଶା କରେ; ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।" "ତୁମକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଜୀବନ ରଖିପାରିଛି; ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦଶରଥ ଚାଲିଗଲେ, ତୁମେ ଏହି ଘରର ରକ୍ଷକ ଅଟୁ।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ସହିତ ବନକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କୌଣସି ଅପରାଧ ଶୁଣିନଥିବା ଆଶା କରେ; ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଥିଲେ ମାଆ ପାଇଁ ସେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର।" ଭାରତ ଦିଘିରେ ଅଶ୍ରୁ ଛାଡି, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ ଗୁହାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, କଣ ଖାଇଥିଲେ? କୁହ, ଗୁହା।" ଗୁହା, ନିଶାଦ ରାଜା, ଭାରତଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ — କିପରି ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ଅତି ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ-ଫଳ ଆଣିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ରାମ ସତ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା, ସେ ସମସ୍ତ ନାମାନିଲେ; କ୍ଷତ୍ରିୟର ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି।" "ମୁଁ ଉପହାର ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଆମେ ଦେବା ଉଚିତ୍," ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ମୃଦୁ ଭାବରେ ଆମକୁ ବୁଝାଇଲେ। "ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଳ ଆଣି, ରାମ ପିଇଲେ ଓ ସୀତା ସହିତ ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।" "ତାପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ କ୍ରିୟା କଲେ; ତିନିଜଣେ ନିଜ ଭାଷା ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ନମସ୍କାର କଲେ।" "ସାଉମିତ୍ରି ଶୀଘ୍ର ଘାସ ଆଣି, ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କଲେ।" "ସେହି ଶଯ୍ୟାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ଦୂରେ ହେଲେ।