ଗୁହା ନିଜ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଲେ, “ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଶୟନ କରିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ହାତରେ ଧନୁ ଥିବା ସମୟରେ, ମୋର ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ସହ ରକ୍ଷା କରିବି।” ସେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ବେଳେ କହିଲେ, “ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ଚାରି ଦଳ ନିଅସ୍ତ୍ର ସେନା ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଜିତିପାରିବା।” ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଆମେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଇଗଲୁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାବିଲେ, “ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ମାଟିରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ଏପରି ସମୟରେ ମୁଁ କିପରି ଶୟନ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବି?” ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବ ମିଶି ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ଦେଖ, ଏବେ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ତିଆଁ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି।” ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ତାଙ୍କ ସମାନ, ଅନେକ ତପସ୍ୟା ଓ କଷ୍ଟରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇଦେବା ପରେ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜୀବନ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ଏକ ଧୂଆ ହେବ। ରାଜପାଳି ନାରୀମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଥକି ଉଚ୍ଚ ହାହାକାର ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ଆଜି ରାଜମହଳ ନିଶ୍ଚିତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା, ମୋର ମା—ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ରାତି ରେ କୌଣସି ଜୀବନ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୋ ମା, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୀବନ ରଖିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପ୍ରତାପୀ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଚଳିଯିବେ। ରାଜା ତାଙ୍କ ମନର ରଥକୁ ଚାଲିଯିବା ଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରିନଥିବାରେ, ତିନି ଚଳିଯିବେ। ଏହି ଦିନ ଆସିଲେ ଏବଂ ରାଜା ଚଳିଯିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଏହି ରାଜଧାନୀ, ଶୋଭାମୟ ଚଉକ, ଭଲ ରାସ୍ତା, ଅଲଙ୍କୃତ ଅଟାଳିକା, ରତ୍ନରେ ଭରିଆ, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥର ଭିଡ, ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜି, ଶୁଭା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଜା ଭରିଆ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବାଗିଚା, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାବେଶରେ ଶ୍ରୀମୟ—ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଆନନ୍ଦରେ ଲୋକେ ଘୁଞ୍ଚିବେ। ଯଦି ଏହି ଦିନ ଆସିଲା ପରେ, ଆମେ ଏହି ସତ୍ୟବାନ ରାମଙ୍କ ସହ ସୁରକ୍ଷିତ ଫେରିବା, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ରାଜଧାନୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜକୁମାର ଦଢିଥିଲା, ରାତି ଚାଲିଗଲା। ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତଟରେ ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଜଟା ଆସିବା ଉପକ୍ରମ କରି, ସୁବିଧା ଦେଇ ଦେଖା କଲି। ସେମାନେ ଜଟା ଓ ଭାଗା ଶୃଙ୍ଗାର ପିନ୍ଧି, ବର୍କ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହାତରେ ଧନୁ, ବାଣ, କଟାରୀ ନେଇ, ଗଜପତି ମାନଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ପଛ ଦେଖି ଚାଲିଯିବାରେ ଚଳିଯିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଉଁଠ ସର୍ଗ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର। ଗୁହାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭରତ ଏଠାରେ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଗଲେ। ତିନି କମଳ ଦୃଷ୍ଟି, ସିଂହ ଶୋଉଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୁବ, ଦେଖିବାରେ ମନୋହର। କିଛି ଦିନ ପରେ ନିଜ ଶ୍ବାସ ଫେରାଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅପସ୍ମାର ହେଲେ, ହାତୀ ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗିଥିବା ପରି। ଭରତଙ୍କୁ ଅପସ୍ମାର ଦେଖି, ଗୁହା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ରଙ୍ଗ ହରାଇଲେ, ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ହିଁ ତଳିଯିବା ପରି। ତାପରେ ଶତୃଘ୍ନ, ପାଖରେ ଦଢି, ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅପସ୍ମାର ହେଲେ, ଚିତ୍ତ ହରାଇ ରୋଇଲେ। ଭରତଙ୍କ ମାମାନେ, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ, ସ୍ୱାମୀର ଦୁଃଖରେ ଆତିବ୍ରତ, ଏଠାରେ ଏକଠା ହେଲେ। ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ଶୟନ କରିବାରେ ଘେରି, ରୋଇଥିଲେ; କୌଶଳ୍ୟା, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆଲିଂଗନ କଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ନିଜ ଛୁଆକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଗାଈ ଛୁଆକୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିବା ପରି, ଦୁଃଖରେ ରୋଇଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯିବା। “ମୋ ପୁତ୍ର, ଆଶା କରୁଛି ତୋର ଶରୀର କୌଣସି ରୋଗରେ ପୀଡିତ ନୁହେଁ; ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ଏକମାତ୍ର ତୋପରି ନିର୍ଭର କରେ। ତୋକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଜୀବନ ରଖିଛି, ଯଦିଓ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଚଳିଯିଲେ; ଦଶରଥ ଚଳିଯିବା ପରେ, ଏବେ ଏକମାତ୍ର ତୁମେ ଆମର ରକ୍ଷକ। ଆଶା କରୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ ଶୁଣିନାହିଁ; ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଥିବା ମାଁ ପାଇଁ ତିନି ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର।" କିଛି ଦିନ ପରେ, ଭରତ ନିଜ ଚିତ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ତଥା ଦୁଃଖରେ ରୋଇ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଗୁହାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ରହିଲେ? କେଉଁ ଶୟନ ଉପରେ ଶୁଇଲେ, କଣ ଖାଇଲେ? ଗୁହା, ମୋତେ କହ।" ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, ଭରତଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ—କିପରି ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭାବରେ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। “ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସାଧାରଣ, ଫଳ ଆଣିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ରାମ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ତିନି ତାଙ୍କ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ନମ୍ରତାରେ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ। ‘ଆମେ ଦାନ ଦେବା ଦାୟିତ୍ୱରେ ଅଛୁ, ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ନୁହେଁ,’ ଏହି ମହାତ୍ମା ନମ୍ର ଭାବରେ ଆମକୁ ବୁଝାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଳ ଆଣିଲେ, ରାମ ଜଳ ପିଇ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଉପବାସ ରଖିଲେ। ପରେ, ଶେଷ ଜଳ ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଉପବାସ କଲେ; ତିନିଜଣ, ଶବ୍ଦ ଦମନ କରି, ବିଧିରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ। ତାପରେ, ସୌମିତ୍ରି ତୁରନ୍ତ ଘାସ ଆଣି, ରାଘବଙ୍କୁ ପାଇଁ ଶୁଧ୍ଧ ଶୟନ ସଜାଇଲେ।