ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପକୃତିରେ ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମ ଲାଭ ଓ ପବିତ୍ର, ଅଧିକ ସମୃଦ୍ଧି ଆଶା କରିଛି। ଏଭଳି ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହିତ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ହାତରେ ଧନୁ ଥିବା ସମୟରେ, ମୋ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମୋତେ କିଛି ଅଜଣା ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବି; ଏଠାରେ ଏକ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ସଂଘର୍ଷ କରି ପରାଜିତ କରିପାରିବି। ଧର୍ମପରାୟଣ, ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏଭଳି କଥାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ ହେଲୁ। ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସୀତା ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ମୋତେ ନିଦ୍ରା, ଜୀବନ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ କିପରି ମିଳିପାରିବ? ଯେଉଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେବ ଓ ଦାନବ ସମସ୍ତେ ଏକସାଥି ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ କରିପାରିନଥିଲେ, ଦେଖ, ଗୁହା, ସେ ଏବେ ସୀତା ସହିତ ଘାସ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ନିକାଳ ହେବା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ନ କରିବେ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଶୀଘ୍ର ବିଧବା ହେବ। ରାଜପୁତ୍ରୀମାନେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଚିତ୍କାର ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ଆଜି ରାଜପାଳିସ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନିରବ ଅଟେ। କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ମାତା—ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ କେହି ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ। ମୋ ମାତା ସତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପ୍ରତାପି ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ମୋ ପିତା, ତାଙ୍କ ମନର ରଥକୁ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ ନ କରି, ତିନି ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ସମୟ ଆସିବ ଓ ମୋ ପିତା ନ ରହିବେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଏହି ସହର ଅତି ରୂପବନ୍ତୀ, ଚକ୍ର, ଏକାଠି ରାସ୍ତା, ଭବନ ଓ ରାଜପାଳିସ, ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ; ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥର ଭିଡ଼, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ଶୁଭ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଲ୍ଲାସିତ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଲୋକରେ ଭରିଯାଇଛି; ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବାଗିଚା, ସମାବେଶ ଓ ଉତ୍ସବରେ ଧନ୍ୟ—ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଲୋକମାନେ ଉଲ୍ଲାସିତ ଭାବରେ ଚାଲିବେ। ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଫେରିବା ସମୟ ଆସିଲେ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସହରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର କ୍ଷୋଭରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ରାତି ଅତିକ୍ରମ କଲା। ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରରେ ତାଙ୍କର ଜଟା ଶିରେ ଗଠିବା ଉପକ୍ରମ କରି, ସୁବିଧାରେ ବିଦାୟ ଦେଲି। ସେମାନେ ଜଟା ଓ ଭାଗବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ହାତରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ନେଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୀତା ସହିତ ପଛକୁ ଦେଖିଦେଖି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏବେ ତୁମେ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଇଏଠି ସଂଖ୍ୟା ଇଏଠି ସର୍ଗ ଶୁଣିବା। ଗୁହାଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ତୁରନ୍ତ ସେଠି ଭାବନାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଭରତ ସୁକୁମାର, କିନ୍ତୁ ବଳୀ, ସିଂହର ଶୋଉଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଚଉଡ଼ ଚକ୍ଷୁ, ଯୁବ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ହାତୀ ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗିଥିବା ପରି ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ହରାଇଗଲା; ସେ ଭୂକମ୍ପରେ କମ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାପରେ ସତ୍ରୁଘ୍ନ, ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହେଲେ। ତାପରେ ଭରତଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ ଏଠି ଏକଠା ହେଲେ, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ, ପତିର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପୀଡ଼ିତ। ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବାରେ ଘେରି ରଖି, କାନ୍ଦୁଥିଲେ; କୌଶଳ୍ୟା, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆଲିଂଗନ କଲେ। ସ୍ନେହିତ ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛେନାକୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିବା ପରି, ତପସ୍ୱିନୀ କୌଶଳ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ହୃଦୟ ଶୋକରେ ଜଳି, କାନ୍ଦୁଥିଲେ। "ମୋ ପୁତ୍ର, ଆଶା କରୁଛି ତୁମ ଶରୀର କୌଣସି ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ନୁହେଁ; ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୁମପରି ନିର୍ଭର କରିଛି। ତୁମକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ଅଛି, ଯଦିଓ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ; ଦଶରଥ ନ ଥିବାବେଳେ, ଏବେ ତୁମେ ଆମ ପ୍ରତିରକ୍ଷକ। ମୋ ପୁତ୍ର, ଆଶା କରୁଛି ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଷୟରେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ ଶୁଣିନାହିଁ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ; ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଥିବା ମାତା ପାଇଁ ସେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର।" ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ, ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଭରତ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କାଟିଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁ ଶୟନରେ ଶୁଇଥିଲେ, କଣ ଖାଇଥିଲେ? କୁହ, ଗୁହା।" ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ନିଶାଦ ରାଜ ଗୁହା ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ—କିପରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ଆତ୍ମୀୟ ଅତିଥି ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସାଧାରଣ, ଅନେକ ଫଳ ଆଣିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ରାମ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ, ଏହି ସମସ୍ତ ନାମାନିଲେ; ସେ ଅନ୍ୟଥା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ମନେ ରଖି, ନାମାନିଲେ। 'ମୁଁ ଉପହାର ନ ନିଅିବି, ମିତ୍ର, ଦେବା ଉଚିତ୍, ନିଅିବା ନୁହେଁ,' ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ନମ୍ରତାରେ ଆମକୁ ବୁଝାଇଲେ, ରାଜା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଣି ଆଣିଲାପରେ, ରାମ ପିଲେ ଓ ସୀତା ସହିତ ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ପରେ, ଅବଶିଷ୍ଟ ପାଣି ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଉପଚାର କଲେ; ଏ ତିନିଜଣ, ଶବ୍ଦ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଭକ୍ତିରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କଲେ।