ଗୁହା, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଥିବା ଏହି ନିଷାଦ ରାଜା, ବରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍କର୍ଷ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର ମହାନ ଆତ୍ମା ଓ ଅପୂର୍ବ ଗୁଣ ଅପରିମିତ। ଗୁହା କହିଲେ, "ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି, ସେ ସେହି ରାତିରେ ଏକା ଜାଗି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଧରିଥିଲେ, ନିରନ୍ତର ଭାବରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।" "ପ୍ରିୟ ବରତ, ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ଶୟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି, ତୁମେ ଏଥିରେ ବିଶ୍ରାମ କର; ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ ଏଠାରେ ସୁଖରେ ଶୟନ କର। ଏଠାରେ ଅନେକ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁଖ ଅର୍ହ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚୋକା ରହିବା।" "ମୋ ପାଇଁ ଏ ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ; ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ—ମୁଁ ଏହି କଥା ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ରାମଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମହାନ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମ ଲାଭ ଓ ପବିତ୍ର ସମୃଦ୍ଧି ଆଶା କରିଛି।" "ଏଭଳି ଆମେ ରାମଙ୍କୁ, ଯେଉଁ ସିତାଙ୍କ ସହିତ ଧନୁଷ ହାତରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ମୋ ସମସ୍ତ ଜନ କୁଳ ଏକାଠି ହୋଇ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା। ଏ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆମେ ଯାହା ଚାହିଁବା ଜାଣିଛି; ଏଥିରେ ଚାରି ଦଳର ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରିପାରିବା।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଧର୍ମ ନିଷ୍ଠା ଓ ଉତ୍କର୍ଷ ଆତ୍ମା ଦେଖି, ଗୁହା ଓ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ କଥାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଥିଲେ। ବରତ କହିଲେ, "ମୁଁ କିପରି ଶୟନ କରିପାରିବି, କିପରି ଜୀବନ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି, ଯେଉଁବେଳେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଏଠି ମାଟିରେ ସିତାଙ୍କ ସହିତ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି?" "ଯିଏକି ଦେବ ଓ ଦାନବ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ—ଗୁହା, ଦେଖ, ସେ ଏଠି କିପରି ଘାସ ଉପରେ ସିତାଙ୍କ ସହିତ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି।" "ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକାମାତ୍ୟ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ସମ, ଅନେକ ତପସ୍ୟା ଓ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ କରାଯାଇଥିଲେ।" "ରାମଙ୍କ ନିବାସରେ ରାଜା ଅଧିକ ଦିନ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଏ ପୃଥିବୀ ଶୀଘ୍ର ବିଧବା ହେବ।" "ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ରୋଦନ ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ଆଜି ରାଜ ମହଲ ନିଶ୍ଚୟ ନିରବ।" "କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା, ମୋ ମା—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ରାତି ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ମୋ ମା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଲ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରତାପୀ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକରେ ଚଳିଯିବେ।" "ମୋ ବାପା, ଚିନ୍ତାର ରଥ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇନଥିବାରେ, ଚଳିଯିବେ।" "ସେହି ସମୟ ଆସିଲାପରେ ଏବଂ ବାପା ଚଳିଯିବାପରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ।" "ସେହି ରାଜଧାନୀ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଚଉକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରସ୍ତା, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଅଟାଳିକା, ମହଲ ଓ ରତ୍ନ ରହିଛି," "ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥର ଭିଡ ଓ ଅନେକ ମଙ୍ଗଳ ଧ୍ୱନି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକ," "ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବାଗିଚା, ଉତ୍ସବ ଓ ଏକତ୍ରିତ ଲୋକ—ମୋ ବାପାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିବେ।" "ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଫେରି ଆସିପାରିବା, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ସେହି ରାଜଧାନୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା।" ଏଭଳି ମହାନ ଆତ୍ମା ବରତ ଦୁଃଖରେ ଦେଉଁଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଇ ଦଉଁଥିଲେ, ରାତି ଅତିତ ହେଲା। ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭାଗୀରଥୀ ତଟରେ ଚୁଳ ଜଟା କରିବା ଉପାୟ କରିଦେଲି ଓ ସୁବିଧା ଦେଇ ବିଦାୟ କରିଲି। ଦୁଇଜଣ, ଚୁଳ ଜଟା, ବକ ଚୀର ଧାରଣ କରି, ହାତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ନିୟେ, ତପସ୍ବୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସିତାଙ୍କ ସହିତ ପଛକୁ ଦେଖି ଯାଇଯିବା। ଏହି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାନବେଁ ସର୍ଗ ପଢ଼। ଗୁହାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ କଥା ଶୁଣି ବରତ ସେଠାରେ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଶରୀର ସୁକୁମାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବଳିଷ୍ଠ, ସିଂହର ଭଳି କାନ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା, ପଦ୍ମ ସମ ଆଖି, ଯୁବ, ଦେଖିବାରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଏକ ଦିନ ବରତ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ନିଅ, ହଠାତ୍ ଗଜ ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗିଥିବା ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ବରତଙ୍କୁ ଏପରି ଅଚେତ ଦେଖି ଗୁହାର ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଗଲା, ଭୂକମ୍ପରେ ଡ଼ରିଥିବା ଗଛ ପରି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ପାଖରେ ଦଉଁଥିବା, ବରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ବିଲାପ କଲେ, ଶୋକରେ ଅଚେତ ହୋଇଗଲେ। ବରତଙ୍କ ମାମାନେ, ଉପବାସରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ, ସ୍ୱାମୀର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଭାଗ୍ୟବିହୀନ, ସେମାନେ ବରତଙ୍କୁ ଘେରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି କାନ୍ଦୁଥିଲେ; କୌଶଲ୍ୟା, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ, ବରତଙ୍କୁ ଅଲିଂଗନ କରିଲେ। ଏକ ମାଁ ଗାଁ ତାଙ୍କ ଛୁଆକୁ ଅଲିଂଗନ କରିଥିବା ପରି, ତପସ୍ବିନୀ କୌଶଲ୍ୟା ବରତଙ୍କୁ ଅଲିଂଗନ କରି କାନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇଥିଲା। "ମୋ ପୁଆ, ଆଶା କରେ ତୁମ ଶରୀର କୌଣସି ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ନୁହେଁ; ଏବେ ଏହି ରାଜ ଘରର ଜୀବନ ତୁମେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି।" "ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିଛି, ଯଦିଓ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଚଳିଯିବା, ଦଶରଥ ଚଳିଯିବା, ଏବେ ତୁମେ ଆମର ରକ୍ଷକ।" "ମୋ ପୁଆ, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବିଷୟରେ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ କଥା ଶୁଣିନଥିବା କି? ତାଙ୍କ ସିତାଙ୍କ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ; ଏକାମାତ୍ୟ ପୁତ୍ର ମା ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଦେଖେ।" ବରତ କିଛି ସମୟ ପରେ ଅନୁଭୂତି ଆଶା କରି, ଏବେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିବା, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଗୁହାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କଟାଇଲେ? ସିତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁ ଶୟନ ଉପରେ ଶୟନ କଲେ, କି ଖାଇଥିଲେ? ଗୁହା, ମୋତେ କହ।" ଗୁହା, ନିଷାଦ ରାଜା, ବରତଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ—କିପରି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଓ ସମ୍ମାନିତ ଅତିଥିରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।