ଭାରତଙ୍କ ମନ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଥିଲେ; ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଅପାୟରେ ପଡ଼ି, ହୃଦୟ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱାଳାରେ ଜଳିଉଠିଥିଲା। ଏକ ଝୁଣିରୁ ଚୁଟିଯାଇଥିବା ବଳଦ ପରି, ସେ ଶାନ୍ତି ପାଉନଥିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗୁହା ତାଙ୍କ ସହ ଲୋକମାନେ ସହିତ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହିବେଳେ ଗୁହା, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଏହି ମହାନ ଅତିଥି, ଭାରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅପାର ଗୁଣ ଓ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ସେ ଜାଗିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ସର୍ବଦା ଭାଇଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଲଗିଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି—'ପ୍ରିୟ, ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଶୟ୍ୟା ତିଆରି କରାଯାଇଛି, ତୁମେ ଏଉଁ ଆରାମରେ ଶୁଅ, ରଘୁବଂଶର ଶୋଭା।'” “ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କଷ୍ଟ ସହିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଆରାମକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଧର୍ମାତ୍ମାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପହରା ଦେବା। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଛଡ଼ା ଆଉ କେହି ମୋତେ ବେଶି ପ୍ରିୟ ନାହିଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ତାଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ମହାନ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଆଶା କରେ। ଏହିପରି, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଶୁଅଥିବାବେଳେ, ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ, ମୋ ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହିତ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ କିଛି ମୋତେ ଅଜଣା ନାହିଁ, ଚାରି ଦଳର ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିବା।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଣୀରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅନୁମୋଦିତ ହେଲୁ। ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କିପରି ଶୁଇପାରିବି, କିମ୍ବା ବଞ୍ଚିପାରିବି, କିମ୍ବା ଖୁସି ହୋଇପାରିବି, ଯେବେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୁଅଛନ୍ତି? ଯିଏକି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ଏକାଠି ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେନାହିଁ, ଦେଖ, ଗୁହା! ସେ ଏବେ କିପରି ଘାସ ଉପରେ ସୀତା ସହିତ ଶୁଅଛନ୍ତି! ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମାନ, ଅନେକ ତପସ୍ୟା ଓ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ କରାଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବଞ୍ଚିବେନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ଏକାକୀ ହେଇଯିବ। ରାଜମହଳର ମହିଳାମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିବାରୁ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଏବେ ଚୁପ୍ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଶାନ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛି। କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା, ଓ ମୋ ମାଁ—ମୁଁ ଆଶା କରେ ନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏଇ ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ। ମୋ ମାଁ ସାୟଦ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୀବିତ ରହିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର ପ୍ରବଳ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ମୋ ବାପା, ଚିନ୍ତାର ରଥକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିନଥିବାରୁ, ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯିବେ। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଏହି ରାଜଧାନୀ, ଶୋଭାମୟ ଚକ, ସୁସଜ୍ଜିତ ବଡ଼ ରାସ୍ତା, ଅଲଙ୍କୃତ ମହଲ ଓ ମନ୍ଦିର, ରତ୍ନରେ ଭରିତ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭିଡ଼, ବାଦ୍ୟସଙ୍ଗୀତର ଧ୍ୱନି, ଶୁଭ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭରିତ, ଉଲ୍ଲାସିତ ଲୋକମାନେ ଦେଖିବେ। ଉଦ୍ୟାନ, ବଗିଚା, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାରୋହରେ ଏହି ରାଜଧାନୀ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚଳାଚଳ କରିବେ। ଯଦି ଆମେ ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମ ସହିତ ସୁସ୍ଥ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଫେରିପାରିବା, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନଗରକୁ ଖୁସିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ଏପରି ଭାବେ ଏହି ମହାନ ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି କନ୍ଦୁଥିଲେ, ରାତି କଟିଗଲା। ପ୍ରଭାତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଜଟା ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଲି, ଏବଂ ସୁବିଧାରେ ବିଦାୟ ଦେଲି। ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣ, ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ଖଡ଼ଗ ଧାରଣ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବଳ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ପଛକୁ ଦେଖିଦେଖି ଚଳିଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଗୁହାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ସେଠିଏ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ସେ ନମ୍ର, କିନ୍ତୁ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହପ୍ରତିମ ଶିର, ଦୃଢ଼ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଚକ୍ଷୁ, ଯୁବା, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଶ୍ୱାସ ଫେରାଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ହଠାତ୍ ହସ୍ତି ପ୍ରାଣରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗିଲା ପରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଲା; ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମବିସ୍ମୃତ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭାରତଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେ, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ଅତିବ୍ୟଥିତ, ଏଠାକୁ ଏସି, ଭାରତଙ୍କୁ ଘେରି ଧରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଶଳ୍ୟା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ। ଜଣେ ମାଁ ଗାଈ ନିଜ ବଛଡ଼ାକୁ ଯେପରି ଆଲିଂଗନ କରେ, ସେପରି ତପସ୍ବିନୀ କୌଶଳ୍ୟା ଭାରତଙ୍କୁ ଚାପିଧରି, ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ହୃଦୟରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ଆଶା କରେ ତୁମ ଦେହରେ କୌଣସି ରୋଗ ନାହିଁ। ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ତୁମକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଏଉଁ ଜୀବନ୍ତ ଅଛି, ଯଦିଓ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଚଳିଯିଛନ୍ତି। ଦଶରଥ ରାଜା ଚଳିଯିବା ପରେ, ତୁମେ ଏକାମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ। ମୋ ପୁଅ, ଆଶା କରେ ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଷୟରେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ ସୁନିନାହଁ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, କାରଣ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମାଆ ପାଇଁ ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ହେବେ।