କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ, ଦୁଃଖର ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଭାର, ଅନ୍ତହୀନ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତି, ଜ୍ୱାଳାମୟ ବାଂଶ ଭଳି ବେଦନା ଏବଂ ଦୁଃଖର ଔଷଧରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ମନ ଭୟାନକ ଭାବରେ ବିକଳ, ଚେତନା ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଅପତିତ ହୋଇ, ହୃଦୟର ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଇ, ଝୁଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଏକ ବଳଦ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଗୁହା ନାମକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଭାଇ ରାମ ସଂପର୍କରେ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ଏହି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଠି ଛଉଅଠିଏ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏପରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଗୁହା ଭରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅପାର ଗୁଣ ଓ ଉନ୍ନତ ଚରିତ୍ର ସଂପର୍କରେ କହିଲେ। ଗୁହା କହିଲେ, “ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି, ସେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ସଦା ଚେତନା ରଖିଥିଲେ। ସେ ଜାଗି ରହିଥିଲେ। ମୁଁ କହିଥିଲି: 'ପ୍ରିୟ, ଏଠି ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି; ରାଘବବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ତୁମେ ଏଉଁ ଉପରେ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କର।' 'ଏଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁବିଧାର ଯୋଗ୍ୟ; ଆମେ ଏହି ଧର୍ମପରାୟଣ ଜନକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ରାତି ଜାଗିବା। ଏ ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଠାରୁ ମୋ ପାଇଁ କେହି ବଡ଼ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମେ ପାଖରେ ଏହି କଥା ସତ୍ୟ କହୁଛି। ତାଙ୍କ ଦୟାରେ, ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ବଡ଼ କୀର୍ତି, ଧର୍ମ ଲାଭ ଓ ଶୁଭ ଧନ ସମ୍ପାଦନର ଆଶା କରେ। ଏଭଳି, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହ ଶୟନ କରିବା ସମୟ, ଧନୁ ହାତରେ ଥିବା ସମୟ, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କୁଳୀନ ସହିତ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି। ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ କୌଣସି କଥା ମୋତେ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ଚାରି ଦଳର ଏକ ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବା।' 'ଏଭଳି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଲୁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କିପରି ଶୟନ କରିପାରିବି, କିପରି ଜୀବନ ଅଥବା ସୁଖ ଲାଭ କରିପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ସୀତା ସହ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି? ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ—ଗୁହା, ଦେଖ, ସେ ସୀତା ସହ ଘାସ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି।' 'ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମ, ଅନେକ ତପସ୍ୟା ଓ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ହେଲେ, ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ବିଧବା ହେବ।' 'ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ଚିତ୍କାର ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ଆଜି ରାଜପାଳି ନିଶ୍ଚୟ ନିରବ। କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା ଓ ମୋ ମା ମଧ୍ୟ—ମୁଁ ଆଶା କରୁନି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟ କେହି ଏହି ରାତି ବଞ୍ଚିପାରିବେ।' 'ମୋ ମା ସତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଦେଖଭାଳ କରି ଅବଶ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପ୍ରତାପୀ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକରେ ଚାଲିଯିବେ। ମୋ ବାପା, ମନର ରଥକୁ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ ନ କରି, ଚାଲିଯିବେ। ଏହି ସମୟ ଆସିଲେ ଓ ମୋ ବାପା ଚାଲିଯିବେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ।' 'ସେହି ସହର, ତାଙ୍କ ଶୋଭାମୟ ଚଉକ, ଭଲ ରାସ୍ତା, ଅଲଙ୍କୃତ ଅଟାଳିକା, ରତ୍ନରେ ଭରିଆ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭିଡ଼, ସଙ୍ଗୀତର ଶବ୍ଦରେ ମୁଗ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଦେଇ, ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭରିଆ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବଗିଚା, ଉତ୍ସବ ଓ ଏକତ୍ରିକରଣରେ ଶ୍ରୀମୟ—ମୋ ବାପାଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିବେ।' 'ଯଦି ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମ ସହ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଫେରିବା ଦିନ ଆସିବ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସହରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା।' ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଏହି ପ୍ରତାପୀ ରାଜକୁମାର ଦଣ୍ଡରେ ଦଉଡ଼ିବା, ରାତି କଟିଗଲା। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତଟରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜଟା ପାର୍ବତ କରି, ସୁବିଧାରେ ନିକଟରେ ଦେଖି ଦେଲି। ତେଉଁ, ଜଟା ଓ ବଳ୍କଳ ପିନ୍ଧି, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧରି, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହାତୀର ନାୟକ ଭଳି, ସୀତା ସହ ପଛ ଦେଖି ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି ଏକାନବେଁ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଗୁହାଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ସେଠାରେ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ସେ ନିମ୍ନ ଶରୀର, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ଭଳି କନ୍ଧ ଓ ଭୁଜା, ପଦ୍ମ ଭଳି ଚଉଡ଼ ଆଖି, ଯୁବ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଶ୍ୱାସ ଫେରି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ, ଅଚାନକ ଏକ ହାତୀ ଭଳି ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗି ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଚାଲିଯିଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଲା; ସେ ଭୂକମ୍ପରେ କମ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ଭଳି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ପଛରେ ଥିବା ସତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଚେତନା ହରାଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭରତଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାମାନେ, ଉପବାସରେ କ୍ଳାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ, ପତି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଏଠି ଆସି ସେଉଁଠି ପଡ଼ିଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଲେ, କାନ୍ଦିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ, ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଆଲିଂଗନ କଲେ। ଏକ ମାଁ ଗାଁ ତାଙ୍କ ଛାନ୍ଦକୁ ଆଲିଂଗନ କରେ, ସେଭଳି ତପସ୍ୱିନୀ କୌଶଳ୍ୟା ଭରତକୁ ହୃଦୟରେ ଧରି, ଦୁଃଖରେ ଜଳି, କାନ୍ଦି କହିଲେ: “ମୋ ପୁଅ, ଆଶା କରୁଛି କୌଣସି ରୋଗ ତୁମ ଶରୀରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିନାହିଁ; ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ତୁମେ ଦେଖି, ମୁଁ ବଞ୍ଚି ରହିଛି, ଯଦିଓ ରାମ ଭାଇମାନେ ଚାଲିଯିଛନ୍ତି; ଦଶରଥ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଏବେ ତୁମେ ଏକା ଆମ ପ୍ରତିରକ୍ଷକ।