ଭାରତଙ୍କ ମନ ଏକ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଧ୍ୟାନର ଗୁହାରେ ବନ୍ଦି ହୋଇଥିଲା—ତାଙ୍କର ନିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଏହି ପାହାଡ଼ର ଖଣିଜ, ଚିନ୍ତାରେ ମୁଞ୍ଚିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ଏଠାରେ ଛାୟା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର ଶିଖର ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଅଧିକ ଭୟାନକ କରିଥିଲା। କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ଭାରତ, ଏହି ଦୁଃଖର ପାହାଡ଼ ତଳେ ଚାପିଯାଇଥିଲେ, ଅନନ୍ତ ମୋହର ଝଟକା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ବାଁଶ, ଦୁଃଖର ଔଷଧି—ସବୁ ଏକାଠି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଭାରି କଷ୍ଟ ଦେଉଥିଲା। ତିନି ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ, ଚେତନା ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ବଡ଼ ଅପମୃତ୍ୟୁରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ହୃଦୟ ଜ୍ୱରରେ ଦୁଃଖିତ, ଜଣେ ଝୁଡ଼ାରୁ ଛିଣ୍ଡି ପଡ଼ିଥିବା ବଳଦ ଭଳି ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗୁହା ତାଙ୍କ ଜନମାନେ ସହିତ ଭାରତଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ଯିଏ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହି ଭାଗରେ ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଠିଆଁଠିସ୍ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହାପରେ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଗୁହା, ଭାରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅପାର ଗୁଣ ଓ ମହାନ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଗୁହା କହିଲେ, "ମୁଁ ଦେଖିଲି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ଜାଗିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଥିଲେ।" "ପ୍ରିୟ, ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି; ଆରାମ କର, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ। ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଆରାମର ଯୋଗ୍ୟ; ଆମେ ଏହି ଧର୍ମମୟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପାହାରା ଦେବା।" "ମୋ ପାଇଁ ରାମ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଏ ଭୂମିରେ କେହି ନାହିଁ; ଭୟ କରନି, ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ତାଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ମହାନ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଭ ଧନ ସାଧନ କରିବାକୁ ଆଶା କରେ।" "ମୁଁ ମୋ ସମସ୍ତ ପରିଜନ ସହିତ ଧନୁଷଧାରୀ ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ; ଚାରି ଦଳର ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବା।" "ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଲୁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କିପରି ଶୁଅିପାରିବି, କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି, କିମ୍ବା ଖୁସି ହୋଇପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ସୀତା ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି?" "ଯିଏକୁ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିନଥିଲେ, ସେହି ରାମକୁ ଦେଖ, ଏବେ ସୀତା ସହିତ କୁଶରେ ଶୋଇଛନ୍ତି।" "ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ କଷ୍ଟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଶୀଘ୍ର ନିର୍ବିଧବା ହେବ।" "ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଚିତ୍କାର କରିବା ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଆଜି ରାଜମହଳ ନିରବ।" "କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା, କିମ୍ବା ମୋର ମାତା—ମୁଁ ଆଶା କରୁନି ଏମାନେ ଏଇ ରାତି ଟିକିପାରିବେ।" "ମୋର ମାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ଟିକିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ବୀର ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦେବେ।" "ମୋ ପିତା ମନର ରଥକୁ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇନଥିବାରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରା ପାଇଁ ଯିବେ।" "ସେ ସମୟ ଆସିଲେ ଓ ମୋ ପିତା ଯିବେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା କରିବେ।" "ସୁନ୍ଦର ବିଧାନ ଅଞ୍ଚଳ, ମହାନ ସଡ଼କ, ଭବ୍ୟ ମହଳ ଓ ମନ୍ଦିର, ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏହି ସହର," "ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରିଆ, ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜାମାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ଲୋକମାନେ," "ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବାଗିଚା, ଉତ୍ସବ ଓ ମେଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ମୋ ପିତାଙ୍କର ଏହି ରାଜଧାନୀ ଲୋକମାନେ ଖୁସିରେ ଆସିଯିବେ।" "ଯଦି ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଫେରିବାର ସମୟ ଆସିବ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସହରକୁ ଖୁସିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବୁ।" ଏପରି ଭାବେ ମହାନ ଆତ୍ମା ବ୍ୟଥିତ ଭାରତ ଦଣ୍ଡାଇ ଅନୁଶୋଚନା କରୁଥିଲେ, ଏକ ଦୀର୍ଘ ରାତି କଟିଗଲା। ପ୍ରଭାତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ଗୁହା ଭାଇ ଭଉଣୀ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଜଟା କଟି ଭାଗୀରଥୀ ତୀରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଉପସ୍ଥାନ କରିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ—ଝାଡ଼ ଓ ଚୀର ଧାରଣ କରି, ବଳବାନ୍ ହସ୍ତିମୁଖ ନାୟକ ଭଳି, ଧନୁଷ, ବାଣ, ତଳୱାର ନେଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୀତାଙ୍କୁ ସହ କ୍ରମେ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇ ବନକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିଆଁଠିସ୍ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଗୁହାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଇଲେ। ତିନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାର, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ଭଳି ମଜବୁତ କାନ୍ଧ ଓ ବାହୁ, ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଭଳି ଚଉଡ଼ ଆଖି, ଯୁବକ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ। କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ସହସା ହାତୀ ଭଳି ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗି ଭୂମିରେ ଡହଳି ପଡ଼ିଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଲା; ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ଭଳି କମ୍ପିଲେ। ପାଖରେ ଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ତାପରେ ଭାରତଙ୍କ ମାତାମାନେ, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ପତିର ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ସେଠାରେ ଆସି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟା ଆସି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ଏକ ମାଁ ତାଙ୍କର ଛୁଆଁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପ୍ରେମମୟ ଗାଈ ଭଳି, ତପସ୍ୱିନୀ କୌଶଲ୍ୟା ଭାରତଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଲଗାଇ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମୋର ପୁଅ, ତୁମ ଦେହରେ କୌଣସି ରୋଗ ନ ହେଉ; ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଜୀବନ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛି।