ଗୁହା ଓ ଭରତ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିଲାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କ୍ଷୟ ହେଲା ଏବଂ ରାତି ନିକଟ ଆସିଲା। ଗୁହା ସେନାକୁ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ, ସେ ଆପଣଙ୍କ ଶିବିରକୁ ପୁନଃ ଫେରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ଦୀର୍ଘ ବିଷାଦ ଆସିଗଲା। ରାଘବଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଭିତରେ ଦେହ ଦହିଯାଉଥିବା ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଏକ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ୱଳନ କରିଲା। ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଘମ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବହିଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ତାର ହିମ ବିଲୟ କରେ। ମନନର ପାହାଡ଼ ଗୁହା, ନିଶ୍ୱାସର ଖଣିଜ, ବିଷାଦର ପ୍ରଚୁର ଦୃଷ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର ଶିଖର ସହିତ—ଭରତ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଆଡ଼ୁ ହୋଇଗଲେ। ଅସୀମ ଅସ୍ତିରତା, ଦହିଯାଉଥିବା ଦୁଃଖର ବାଁଶ ଏବଂ ବିପଦର ଔଷଧୀ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲା। ଭରତ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଦେଇ, ମନ ଅତି ଅସ୍ତିର ଓ ଅବସ୍ଥିର, ଚିତ୍ତ ବିକଳ, ଦୁଃଖର ତୀବ୍ର ଜ୍ୱରରେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ, ଏକ ଝୁଟିପଡ଼ିଥିବା ବଳଦ ପରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଗୁହା ତାଙ୍କ ସହ ଲୋକମାନେ ସହିତ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭରତ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଠି ଷଠିଏ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣ। ଏହାପରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଥିବା ଗୁହା ଭରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅପାର ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ। ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଥିଲି, ଯେଉଁଠି ସେ ଜାଗି ଥିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧରି, ସଦା ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାରେ ଲଗିଥିଲେ। "ପ୍ରିୟ ଭରତ, ଏଠି ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ଶୟନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି; ଆରାମରେ ଏଥିରେ ବିଶ୍ରାମ କର, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ। ଏଠିରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଆରାମର ଯୋଗ୍ୟ; ଆମେ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଜାଗିବା। ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଠାରୁ ମୋ ପାଇଁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ; ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ—ମୁଁ ଏହି କଥା ସତ୍ୟ କହିଛି। ତାଙ୍କ ଦୟାରେ, ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମ ଲାଭ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସମୃଦ୍ଧି ଆଶା କରେ। ମୁଁ ମୋ ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ସହିତ, ଧନୁ ହାତରେ ରାମ ଓ ସୀତା ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି। ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ; ଚାରି ଦଳର ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବା। ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୁଁ କହିଥିଲି, ଏବଂ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଲୁ। ମୁଁ କିପରି ଶୟନ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ ଓ ଆନନ୍ଦ କିପରି ମିଳିପାରିବି, ଯେଉଁଠି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଓ ସୀତା ମାଟିରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି? ଏହି ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ, ଦେଖ, ଗୁହା, ସେ ଏବେ ଘାସରେ ସୀତା ସହିତ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମ, ବହୁ ବ୍ରତ ଓ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିବା ପରେ, ରାଜା ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ବିଧବା ହେବ। ମହଳର ନାରୀମାନେ ଏବେ ଅଳ୍ପ ଅନ୍ତ୍ରଣାରେ ନି:ଶବ୍ଦ ହୋଇଗଲେ; ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ରାଜପାଳିସ ନି:ଶବ୍ଦ ହେଇଯାଇଛି। କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା, କିମ୍ବା ମୋ ମାତା—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏମାନେ କେହି ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ନାହିଁ। ମୋ ମାତା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅବସ୍ଥିର ରହିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶୂର ବିର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ବିଷାଦରେ ନିହତ ହେବେ। ମୋ ପିତା, ଚିତ୍ତର ରଥ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରିନଥିବାରୁ, ଆଶୁ ବିଦାୟ ହେବେ। ଏହି ଦିନେ ମୋ ପିତା ବିଦାୟ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ସୁନ୍ଦର ଚଉକ, ଭଲ ରସ୍ତା, ଭବ୍ୟ ଦିଲ୍ଲୀ ଓ ପ୍ରାସାଦ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିରେ ଭୂଷିତ ରାଜଧାନୀ— ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥର ଭିଡ଼, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନି, ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଲ୍ଲାସିତ ଲୋକମାନେ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉତ୍ସବରେ ଶ୍ରୀମୟ, ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚଳିବେ। ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଫେରିପାରିବା, ସମୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଜଧାନୀକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା। ଏପରି ବିଷାଦରେ ଏହି ମହାତ୍ମା ଭରତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ରାତି ଅତିକ୍ରମ ହେଲା। ପ୍ରଭାତରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଦୁଇଭାଇଙ୍କୁ ଭାଗିରଥୀ ତୀରେ ଜଟା ରଖିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଲି, ଏବଂ ସୁବିଧାରେ ଦେଖିଲି। ସେମାନେ ଜଟା ଓ ଭାଗବଳ ଧରି, ହାତରେ ଧନୁ, ବାଣ ଓ କଟାର, ତପସ୍ୱୀ ପରି, ସୀତା ସହିତ ପଛ ଦେଖି ଚାଲିଗଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ଷଠିଏ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣ। ଗୁହାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ କଥା ଗଭୀର ବିଷାଦ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଭରତ ସେଠି ଏକ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ପରି କନ୍ଧ ଓ ବୃହତ୍ ଭୁଜା, ପଦ୍ମପରି ଚଉଡ଼ ଚକ୍ଷୁ, ଯୁବକ ଓ ଆକର୍ଷକ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଶ୍ୱାସ ଫେରାଇ, ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ଡୁବି, ଏକ ହାତୀ ପରି ହୃଦୟରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗିଥିବା ଭଳି ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ଢଳିଗଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଏପରି ଅଚେତନ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ହରାଇଗଲା; ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଲାଗିଲା, ଯେପରି ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ଉପ୍ରୁତ ହୋଇଯାଏ।