ବର୍ତ୍ତମାନ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଏକ ସଂଯୁକ୍ତ ଉତ୍କଳ ଗାଥା ଶୁଣାଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଗୁହା ଓ ଭରତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ଆଲୋଚନା ଓ ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅନୁଭୂତି ଉତ୍କଳ ଭାଷାରେ ଏକ ଅଭିନବ ଶୈଳୀରେ ଅନୁବାଦିତ ହେଉଛି। ଭରତଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲୋକିତ ହେଲା । ସେ ପୁନି ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଧନ୍ୟ । ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଅସ୍ପର୍ଶ କ୍ଷେତ୍ର ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ ।” ଗୁହା ଭବିଷ୍ୟତ ଜନମ ଜନମରେ ଭରତଙ୍କ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ କୀର୍ତି ଚାଲିବା ଦାବି କରିଲେ, କାରଣ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ପଡିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ । ଏପରି ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଅନ୍ଧାରି ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା । ଗୁହା ସେନାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଭରତଙ୍କ ମନେ ଚିନ୍ତା ଦୁଃଖରୁ ଜନିଥିବା ଏକ ଶୋକ ଆସିଗଲା । ଧର୍ମରେ ଅତି ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଭରତ ଏପରି ଦୁଃଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ଭରତଙ୍କ ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲା, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନିରେ ଗଛ ଜଳିଯାଏ । ଦୁଃଖର ତାପରୁ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଘମ ଝରିଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ତାପି ତାର ହିମ ଗଳିଯାଏ । ଭରତ ଧ୍ୟାନର ପାହାଡ଼କୁ ଗୁହା ଭାବି, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର ଶିଖର, ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଦୁଃଖର ପାହାଡ଼ ତଳେ ପଡିଗଲେ । ତାଙ୍କ ମନ ଭାରି ଅସ୍ଥିର, ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଏ, ଯେପରି ଗୋ-ଝୁଡ଼ିରୁ ପଡିଥିବା ଏକ ବଳଦ । ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଗୁହା ତାଙ୍କ ଜନମାନ୍ୟ ସହିତ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, ବଡ଼ ଭାଇ ରାମ ବିଷୟରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ । ଏଠାରେ ଏଠିରୁ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଉଉଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଗୁହା, ଜଙ୍ଗଲର ବାସିନ୍ଦା, ଭରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଥିଲି, ଯିଏ ଜାଗି ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧନୁ ଓ ବାଣ ନିଏ, ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାରେ ସଦା ଏକାଗ୍ର ।” ଗୁହା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ, ଏଠାରେ ତୁମପାଇଁ ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ଶୟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉଛି; ତୁମେ ଏଠାରେ ସୁଖରେ ବିଶ୍ରାମ କର । ଆମେ ଏହି ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ।” ଗୁହା ଦୃଢ଼ କଥା କହିଲେ, “ରାମ ଛଡ଼ି ଏ ପୃଥିବୀରେ ମୋର ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ; ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି । ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ କୀର୍ତି, ଧର୍ମ, ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଧନ ଆଶା କରିଥିବି । ଏପରି, ମୁଁ ମୋର ଜନମାନ୍ୟ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି, ଯେତେବେଳେ ସେ ସୀତା ସହିତ ଶୟନ କରିଥିବେ । ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ କିଛି ମୋତେ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ଚାରି ଦଳର ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ପରାଜିତ କରିପାରିବା ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଧର୍ମପରାୟଣ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଗୁହା ଓ ତାଙ୍କ ଜନମାନ୍ୟ ଏହି ଉପଦେଶରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ମୁଁ କିପରି ନିଦ୍ରା ଅଛିପାରିବି, କିପରି ଜୀବନ ଓ ସୁଖ ଅଛିପାରିବି, ଯେବେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସୀତା ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି ? ଯିଏକି ଦେବ ଓ ଦାନବ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିପାରିବେନି, ଦେଖ, ଗୁହା, ସେ ଏବେ କିପରି ଘାସରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ରାମ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣରେ ସମ, ଅନେକ ତପସ୍ୟା ଓ ଦୁଃଖରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେନି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏ ପୃଥିବୀ ଶୀଘ୍ର ଏକ ଧାର୍ମିକ ବିଧବା ହେଇଯିବ । ରାଜପାଳି ନିର୍ବଳ ହୋଇଗଲେ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ରଜପ୍ରାସାଦ ଏବେ ନିରବ ହୋଇଯିବ । କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା, ଓ ମୋର ମାତା—ମୁଁ ଆଶା କରୁନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏ ରାତି ବଞ୍ଚିପାରିବେ । ମୋର ମାତା ଶତୃଘ୍ନ ଦେଖି ହୋଇଯିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ । ମୋର ବାପା ଚିନ୍ତାର ରଥକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ ନ କରି, ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବ । ସେ ଦିନ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଲୋକ ତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବେ ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅୟୋଧ୍ୟାର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲେ—ସୁନ୍ଦର ଚଉକ, ଚଉଡ଼ା ରାସ୍ତା, ଅଲଙ୍କୃତ ମହଳ ଓ ପ୍ରାସାଦ, ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରିଆ, ଶବ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉତ୍ସବରେ ଆନନ୍ଦିତ । ଯଦି ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଫେରିପାରିବା, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଜଧାନୀରେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା । ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦିନ ଦେଖି ରାତି ଅତିତ ହେଲା । ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ଗୁହା ଭାଗୀରଥୀ ତଟରେ ଦୁଇଭାଇଙ୍କ ଚୁଲ ଜଟା କରିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ ଓ ସୀତା ସହିତ ସମ୍ମାନରେ ଚାଲିଯିବା ଦେଖିଲେ । ଦୁଇ ଭାଇ ଓ ସୀତା, ଜଟା ଓ ବର୍କ ଧାରଣ କରି, ଧନୁ, ବାଣ, ତଳୱାର ନିଏ, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ହାତୀ ଝୁଡ଼ିର ନେତାପରି ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ ପଛକୁ ଦେଖିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତେଉଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଗୁହାଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ସେଠିଏ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ବିଲୀନ ହେଇଗଲେ । ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଆଶ୍ବାସନର ମଧ୍ୟରେ ଗୁହା ଓ ଭରତଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଭରତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଏକ ଗଭୀର ଦୁଃଖର ରୂପ ନେଇଥିଲା ।