ଭରତ ଗୁହାଙ୍କୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ, “ମୁଁ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲୁରୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି; ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଭାବିବା ଦରକାର ନାହିଁ—ଗୁହା, ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ପ୍ରମାଣ ସହ କହୁଛି।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉଦ୍ଗାର ଶୁଣି ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଖୁସିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ସେ ପୁନି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ପରି ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ନାହିଁ, ଯିଏ ଅସହଜ ଭାବେ ମିଳିଥିବା ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହାଁଛ। ତୁମେ ଯେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମର କୀର୍ତି ତିନି ଲୋକରେ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ହେବ।” ଏଭଳି ଗୁହା ଭରତଙ୍କ ସହ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ହ୍ରାସ ପାଇଲା ଏବଂ ରାତି ଆସିଗଲା। ଗୁହା ସେନାକୁ ଠିକ୍ଠାକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଆଉଥରେ ନିଜ ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳକୁ ଫେରି ଗଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତା ଜନିତ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଆସିଲା, ଯାହା ପାଇଁ ସେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ। ରାଘବଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଜଳୁଥିଲା, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୁଷ୍କ ଗଛକୁ ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନି ଦହି ଦେଉଛି। ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘମ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରୁ ବହୁଥିଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ତାପି ତାହାର ହିମ ବିଗଳି ଯାଏ। ମନନର ପାହାଡ଼ ରୂପୀ ଗୁହା, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ରୂପୀ ଖଣିଜ, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ଗଛମାନେ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର ଶିଖର ସହିତ—ଭରତ କୈକେୟୀପୁତ୍ର ବିପୁଳ ଦୁଃଖପାହାଡ଼, ଅନନ୍ତ ମୋହ ଶକ୍ତି, ଜଳନ୍ତ ବାଁସ ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖ ଉଷଧିରେ ଆବୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଅତି ଚିଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖର ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ, ଯେପରି ଏକ ଷାଣ୍ଡା ତାହାର ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ତେବେ ମହାମତୀ ଗୁହା ନିଜ ସାଥିମାନେ ସହ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାମ ବିଷୟରେ ଶାନ୍ତି ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଏଅଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ଗୁହା ଭରତଙ୍କୁ ଅମୂଲ୍ୟ ଗୁଣର ଧାମ ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୀର୍ଘ ରାତି ଜାଗିଥିଲେ, ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ବାଣ ଧରି ଭାଇଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାରେ ସଚେତନ ଥିଲେ। ମୋ ପ୍ରିୟ, ଏଠି ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ଶଯ୍ୟା ତିଆରି ହୋଇଛି; ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖରେ ଏଉଠି ବିଶ୍ରାମ କର, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ। ଏଠି ଅନ୍ୟମାନେ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ; ଆମେ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପହରା ଦେବା। ଏ ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଛଡ଼ା ମୋ ପାଇଁ ଆଉ କେହି ପ୍ରିୟ ନାହିଁ; ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ରାମଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମହାନ କୀର୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଭ ଧନ ଆଶା କରେ। ଏହିପରି, ମୁଁ ମୋ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହିତ ଧନ୍ୟ ମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହ ଶୟନ କରିଥିବାବେଳେ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ; ଆମେ ଚାରି ଦଳର ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବା। ଏଭଳି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲୁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କିପରି ଶୁଏବି, କିପରି ବଞ୍ଚିବି କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସୀତା ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି? ଯିଏକି ଦେବତା ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ—ଗୁହା, ଦେଖ, ସେ ଏବେ ଘାସ ଉପରେ ସୀତା ସହ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ପରି ଗୁଣରେ ସମ, ଅନେକ ତପସ୍ୟା ଓ ଦୁଃଖରେ ଲାଭ କରାଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ ରାଜା ଅଧିକ ଦିନ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଶୀଘ୍ର ହିଁ ବିଧବା ହେଇଯିବ। ରାଜପାଳିର ମହିଳାମାନେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଆଜି ରାଜମହଳ ଶାନ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛି। କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋର ମାତା—ମୁଁ ଭାବି ନାହିଁ ଏମାନେ କେହି ଏହି ରାତି ଟିକିପାରିବେ। ମୋର ମାତା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅବଶ୍ୟ ଟିକିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଶୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ମୋର ବାପା ମନର ରଥ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇନଥିବାରେ ଅପରାଧବୋଧରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ସେଇବେଳେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ମୋ ବାପାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଶୋଭାମୟ ଚକ, ମସ୍ତ ସଡ଼କ, ଭବ୍ୟ ମହଲ ଓ ମଣିମୟ ଅଲଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥର ଭିଡ଼, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନି, ଶୁଭ ଓ ଧନ୍ୟ ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ସବ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ରହିଥିବା ସେହି ରାଜଧାନୀରେ ଲୋକମାନେ ଖୁସିରେ ଚଲାଚଲ କରିବେ। ଯଦି ଆମେ ସତ୍ୟବାନ ରାମ ସହ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଫେରିଯିବାକୁ ପାରିବା, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଖୁସିରେ ସେହି ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଭରତ ଏହିପରି ଶୋକ ଦେଖାଉଥିବାବେଳେ ରାତି କଟିଗଲା। ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାପରେ, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତଟରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଜଟା ବନ୍ଧିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି ଏବଂ ସୁବିଧାରେ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲି। ସେମାନେ ଜଟା ଓ ଭାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି, ମହାବଳୀ ହାତୀମାନ୍ୟଙ୍କ ନେତା ପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ, ବାଣ, ତଳୱାର ଧରି, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୀତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଗଲେ, ଯାଉଁବେଳେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଫେରି ଦେଖୁଥିଲା। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ଏଅଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।