ଭାରତ ଗୁହାଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ, “ଏପରି ଅପଶକୁନ କେବେ ଆସିନପାରୁ ନାହିଁ; ତୁମେ ମୋ ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ କରିବାକୁ ନାହିଁ। ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, କିନ୍ତୁ ସେ ମୋ ପିତା ସମାନ। ମୁଁ ଅବଶ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ନେଇଆସିବି; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ନାହିଁ—ଗୁହା, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଖୁସିରେ ଆଲୋକିତ ହେଲା, ସେ ପୁନି ଆନନ୍ଦରେ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଧନ୍ୟ ତୁମେ; ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ଯେ ଅସହଜ ଭାବେ ମିଳିଥିବା ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ନିଶ୍ଚିତ ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ତିନି ଲୋକରେ ଚାଲିଯିବ, କାରଣ ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ନେଇଆସିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।" ଏଭଳି ଗୁହା ଭାରତଙ୍କ ସହ କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ହରାଇଲା ଏବଂ ରାତି ଆସିଗଲା। ସେନାକୁ ଅନୁଶାସନ କରି, ଗୁହା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ପୁନି ନିଜ ଶିବିରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖର ଜନ୍ମ ହେଲା, ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ସେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ। ଭିତରେ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ରାଘବଙ୍କୁ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦାହ ପୀଡ଼ା ଦେଇଲା, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଷ୍କ ଗଛ ଦହିଯାଏ। ଶୋକର ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘମ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରୁ ବହିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ହିମାଳୟର ହିମ ଗଳିଯାଏ। ମନନ ରୂପୀ ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କ ଗୁହା, ନିଶ୍ୱାସ ତାଙ୍କ ଧାତୁ, ବିଷାଦ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କ ସାଥୀ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଳାନ୍ତିର ଚୂଡ଼ା ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ। ଏପରି ଦୁଃଖର ପାହାଡ଼, ଅବିରତ ମୂଢ଼ତା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଁସ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଉପଚାର ତାଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରି ରହିଲା—ଏହି କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭାରତ। ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଚିନ୍ତାରେ ଭାରି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଶୋକର ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ, ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଗଲେ, ଏକ ଝୁଣ୍ଡ଼ରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବୃଷଭ ପରି ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ବୁଦ୍ଧି ଗୁହା ତାଙ୍କ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ସହ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଭାଇ ପ୍ରତି ଆଶ୍ୱାସ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏଉଁଠି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଠିଏଁଠିଏଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏବେ ଗୁହା, ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ଭାରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅପାର ଗୁଣର କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କଥା କହିଥିଲି, ସେ ନିଶା ଜାଗିରହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ୍ ବାଣ ଧରି, ଭାଇଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ନିରତ ଥିଲେ। ‘ପ୍ରିୟ, ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ଶୟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି; ଆନନ୍ଦରେ ଏଉଁଠି ବିଶ୍ରାମ କର, ରଘୁବଂଶର ଶୋଭା। ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁଖ ଦେଖିବାର ଯୋଗ୍ୟ; ଆମେ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଜାଗିରହିବା। ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଛଡ଼ା ମୋ ପାଇଁ କେହି ପ୍ରିୟ ନାହିଁ; ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହାଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ରାମଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସମୃଦ୍ଧି ଆଶା କରୁଛି। ତେଣୁ ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ସମସ୍ତ ଜନମାନ୍ୟ ମିଶି ଧନୁଷ୍ ଧରିଥିବା ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ନାହିଁ; ଚାରି ଦଳର ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇପାରିବୁ।’” ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଇଗଲୁ। କିନ୍ତୁ ସେ କହିଲେ, “ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସୀତା ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦେଉଳ ଓ ଦାନବ ମିଶି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଅପରାଜିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ମୁଁ କିପରି ଶୟନ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି? ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଅଛି, ଘୋର ତପସ୍ୟା ଓ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ କରାଯାଇଥିଲେ। ସେ ବନବାସୀ ହେଲେ, ରାଜା ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୃଥିବୀ ବିଧବା ହେଇଯିବ। ରାଜମହଳର ନାରୀମାନେ, କ୍ଳାନ୍ତିରେ, ଆର୍ତ୍ତନାଦ ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ରାଜପ୍ରାସାଦ ନିରବ। କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ମାତା—ମୁଁ ଭାବିନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିବେ। ମୋ ମାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଶୂରବୀର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକରେ କୌଶଳ୍ୟା ଚଳିଯିବେ। ମୋ ପିତା, ମନର ରଥ ଛାଡ଼ି, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ନକରି, ଚଳିଯିବେ। ସେ ସମୟ ଆସିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ରାଜଧାନୀ ରମ୍ୟ ଚତ୍ୱର, ସୁସଜ୍ଜିତ ରାସ୍ତା, ଭବନ ଓ ପ୍ରାସାଦ, ମଣିମାଳାରେ ଭୂଷିତ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥର ଭିଡ଼, ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି, ସମୃଦ୍ଧି, ଆନନ୍ଦମୟ ଲୋକେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଦ୍ୟାନ, ଉତ୍ସବ, ସମାବେଶ—ମୋ ପିତାଙ୍କ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏଭଳି ହସିଥିବା ଲୋକେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ସହ ଆମେ ସୁସ୍ଥଳ ଫେରିବାକୁ ସମୟ ହେଲେ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ସେହି ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବୁ।” ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ରାଜକୁମାର ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ରାତି ଅତିତ ହେଲା। ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତଟରେ ତାଙ୍କ ଜଟା ବନ୍ଧିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି, ଏବଂ ସୁବିଧାରେ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲି। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ, ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ମହାମତ୍ତ ଗଜପତି ପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ, ବାଣ, ଖଡ଼ଗ ଧରି, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୀତାଙ୍କ ସହ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଛକୁ ଦେଖୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।