ଗୁହାଙ୍କ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଭାରତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଗୁହା, କେଉଁ ପଥରେ ଆମେ ଭୃଗୁବାଜ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବୁ? ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ବହୁତ ଘନ ଅଟବି ଓ ଗଙ୍ଗା ତଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଅଟିକିଛି।” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ଅଟବିର ମାର୍ଗକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିବା ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମହାପ୍ରଭୁ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୋ ସେବକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବେ, ଆଉ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଚାଲିବି। ଏହି ମହାସେନା ଦେଖି ମୋର ମନରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି—ଆପଣ କ’ଣ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦୟାଳୁ ଓ ନିର୍ମଳ କର୍ମ ଥିବା ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛନ୍ତି?” ଗୁହାଙ୍କ ଏହି କଥାର ଉତ୍ତରରେ, ଭାରତ ମୃଦୁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ କହିଲେ, “ଏପରି ଅଭାଗ୍ୟ ଦିନ କେବେ ଆସୁନାହିଁ। ଆପଣ ମୋତେ ଏପରି ସନ୍ଦେହ କରିବେ ନାହିଁ। ରାଘବ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ପିତା ସମାନ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ଯାଉଛି, ଦୟାକରି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିବେ ନାହିଁ—ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ଗୁହା।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା। ସେ ପୁନି ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଧନ୍ୟ ଆପଣ! ଏପରି ଲୋକକୁ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଦେଖିନଥିଲି, ଯିଏ ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦେଉଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଯଶ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ, କାରଣ ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ଏଭଳି ଭାବେ ଗୁହା ଓ ଭାରତ ମଧ୍ୟରେ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ହରାଇଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା। ଗୁହା ସେନାକୁ ଆୟୋଜନ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଧର୍ମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ମହାତ୍ମା ଭାରତଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା। ରାଘବଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ତାପ ଜାଗିଉଠିଲା, ଯେପରି ଅଟବିର ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଷ୍କ ଗଛ ଜଳିଯାଏ। ଦୁଃଖ ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଗରୁ ଘମ ବହିଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ତାପି ତାହାର ହିମ ଗଳାଇଦିଏ। ଭାରତଙ୍କ ମନର ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ ପର୍ବତ, ଅନ୍ତଃଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ତାହାର ଖଣିଜ, ଦୁଃଖିତ ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ତାହାର ଗଛ, ଏବଂ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଳାନ୍ତି ହେଉଛି ତାହାର ଶିଖର। କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଏହି ଦୁଃଖର ପର୍ବତ, ଭ୍ରମର ଅସୀମ ଶକ୍ତି, ତାପର ବାଁଶ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାକରେ ଆବୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭ୍ରାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ହୃଦୟ ତାପରେ ତାପି, ଏକ ଝୁଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବଳଦ ପରି ଶାନ୍ତି ନ ପାଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଗୁହା ତାଙ୍କ ସହ ଲୋକମାନେ ସହିତ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ସମ୍ପର୍କରେ ଭାରତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏଠିଏ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଠିଏଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ, ଅଟବିରେ ବସିଥିବା ଗୁହା ଭାରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅପାର ଗୁଣର କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି, ଯିଏ ଜାଗିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁ ଓ ବାଣ ହାତରେ ଧରି, ସଦା ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ। ମୋ ପ୍ରିୟ, ଏଠି ତୁମ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି, ଆନନ୍ଦରେ ଏଉଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କର। ଏଠି ଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ କଷ୍ଟରେ ପରିଚିତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ; ଆମେ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପାଳା ଦେଖିବୁ। ମୋ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ରାମଠାରୁ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ; ଏହି କଥା ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ତାଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ମହାନ୍ୟତା, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଭ ଧନ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବାକୁ ଆଶା କରେ। ଏପରି ଭାବେ, ମୁଁ ଓ ମୋ ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ମିଶି, ଧନୁ ହାତରେ ଥିବା ସୀତା ସହିତ ଶୟନ କରୁଥିବା ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଅଟବିରେ କୌଣସି ଜିନିଷ ମୋତେ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ଆମେ ଚାହିଲେ ଚାରି ଦଳର ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବୁ।” ଏପରି ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଇଗଲୁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଥିଲେ, “ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସୀତା ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଏପରି ସମୟରେ ମୁଁ କିପରି ଶୟନ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖ ପାଇପାରିବି? ଯିଏକି ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ଏବେ ସୀତା ସହିତ ତୃଣ ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଦଶରଥପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପିତା ସମାନ, ଘୋର ତପସ୍ୟା ଓ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବନବାସରେ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୃଥିବୀ ଶୀଘ୍ର ଏକ ବିଧବା ହେଇଯିବ। ରାଜମହଳର ମହିଳାମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ଏବେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ଏହି ଦିନ ରାଜମହଳ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଶାନ୍ତ। କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ମାତା—ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ତେବେ ସେମାନେ ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ। ମୋର ମାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଦେଖଭାଳ କରି ବଞ୍ଚିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନୀରବ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶୂରବୀର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦେବେ। ମୋର ପିତା ମନର ରଥକୁ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ନ କରି, ଏବେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ଏମିତି ସମୟ ଆସିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଅୟୋଧ୍ୟା ସହର ତାର ଅନେକ ଚକ, ସୁନିୟୋଜିତ ବଡ଼ ରାସ୍ତା, ଶୋଭାମୟ ମହଲ୍ଲା ଓ ମହଲ୍ଲାରେ ଅଳଙ୍କୃତ—ଏହା ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ସହର ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରିଆ, ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜାମାନ୍ୟ, ଶୁଭ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ଲୋକରେ ଭରିଆ—ଏମିତି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏହି ଦୁଃଖର ଛାୟାରେ ଅଛି।