ଗୁହା, ନିଷାଦ ମହାରାଜ, ମାଛ, ମାଂସ ଓ ମଧୁ ଦେଇ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେବା ପାଇଁ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ନମ୍ର ରଥଚାଳକ, ଭାରତଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ—“ଏହି ଗୁହା, ନିଷାଦ ମହାରାଜ, ତାଙ୍କ ହଜାର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଆସୁଛନ୍ତି। ତିନି ଦଣ୍ଡକା ଜଙ୍ଗଲରେ ଦକ୍ଷ, ବୟସ୍କ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କର ମିତ୍ର।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହା ଅନୁସୂଚନା କରି ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ—“କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଉତ୍ତରଧିକାରୀ, ଗୁହାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅ; ନିଶ୍ଚୟ ତିନି ଜାଣନ୍ତି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି।” ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କର ଏହି ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭାରତ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ—“ଗୁହାଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅ।” ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଖୁସି ହୋଇ ଏବଂ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ, ଗୁହା ଭାରତଙ୍କୁ ଆସି ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ଏଠି ଏକ ଗ୍ରାମ ଅଟା, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛୁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଜ୍ଞାପନ କରୁଛୁ—ଆପଣ ନିଜ ସେବକମାନଙ୍କ ସହିତ ରୁହନ୍ତୁ। ନିଷାଦମାନେ ଆଣିଥିବା ମୂଳ ଓ ଫଳ, ତାଜା ଓ ଶୁଖିଲା ମାଂସ, ବନ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଅଛି। ଆଶା କରୁଛି, ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଖାଇ ଏଠି ଏକ ରାତି ରୁହିବେ; ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଇ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ, ଆଗମି ଦିନ ଆପଣ ଏହି ସେନା ସହିତ ଯାଉଥିବେ।” ଏଠିରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଏହା ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଚାସିତମ ସର୍ଗ। ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ, ଭାରତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିବେକୀ ଭାବରେ ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ଗୁରୁଙ୍କର ମିତ୍ର, ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି; କାରଣ ତୁମେ ମୋ ସେନାକୁ ଏପରି ସମ୍ମାନ ଦେବା ଚାହିଁଛ। ଏହା କହି ଭାରତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବଳରେ ଆବିଭୂତ ହୋଇ, ଗୁହାଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ—“ଗୁହା, କେଉଁ ପଥରେ ମୁଁ ଭାରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି? ଏଠି ବହୁତ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ତୀର ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ।” ଭାରତଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗୁହା, ଜଙ୍ଗଲର ଦକ୍ଷ ଅଟା, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—“ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ ସେବକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଯିବେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଯିବି, ମହାଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରିନ୍ସ। ମୁଁ ଏକ କଥା ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି—ଆପଣ ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ରାମଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଆସୁନାହଁନ୍ତି ତ? ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ, ଏହି ସେନା ଦେଖି ମୋର ଅଳ୍ପ ଶଙ୍କା ହେଉଛି।” ଗୁହାଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହି, ଭାରତ ନମ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଏପରି ଦୁଃଖ ଦିନ କେବେ ଆସୁନାହଁ; ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ଶଙ୍କା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଘବ ମୋର ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ, ପିତା ସମାନ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଛି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଗୁହା, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କର ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା, ଏବଂ ଖୁସି ହୋଇ ପୁନି କହିଲେ—“ଧନ୍ୟ ଆପଣ; ଏ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଆପଣ ସମାନ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଅପେକ୍ଷାବିନା ଆସିଥିବା ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଁଛନ୍ତି? ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ ଯଶ ତିନି ଲୋକରେ ଚାଲିବ; ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଚାହିଁଛନ୍ତି।” ଗୁହା ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅପ୍ରଭା ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା। ସେନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଗୁହା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନ ସହିତ ନିଜ ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥଳକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏବେ ଭାରତଙ୍କ ମନରେ ଦୁଃଖ ଜନିତ ଚିନ୍ତା ଆସିଗଲା—ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଅନୁଚିତ। ଭାରତଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଦାହ ତଳିଲା, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲ ଦହିଥିବା ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନି ଗଛକୁ ଜଳାଏ। ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘମ ଶରୀରରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଡାକିଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଏହାର ତୁଷାର ଚାଲିଯାଏ। ଧ୍ୟାନ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଭାବେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ଵାସ ମଣିକ ମାନିକ, ନିରାଶା ଗଛ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର ଶିଖର ସହିତ, ଭାରତ ଦୁଃଖର ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ରେ ଆବୃତ ହେଲେ; ଅନ୍ତହୀନ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତି, ଜ୍ୱଳନ ଦୁଃଖର ବାଁଶ ଓ ବିପଦର ଔଷଧ ସହିତ, କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଏହି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ଵାସ ଛାଡ଼ି, ଭାରତଙ୍କ ମନ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲା; ମନ ଭ୍ରମିତ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ହୃଦୟର ଜ୍ୱରରେ ଶାନ୍ତି ନାପାଇ, ଦଲରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିବା ବଳଦ ପରି ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଗୁହା ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏଠିରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଏହା ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଉଅଠିଏ ସର୍ଗ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଗୁହା ଭାରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ—“ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଥିଲି, ଯିଏ ଜାଗି ଥିଲେ, ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧରି, ନିତ୍ୟ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଲଗିଥିଲେ। ‘ପ୍ରିୟ, ଏଠି ଆପଣ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଆପଣ ସୁଖରେ ଏହାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତୁ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ।’ ଏଠିରେ ଲୋକମାନେ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ଆମେ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପହରା ଦେବା। ପୃଥିବୀରେ ମୋ ପାଇଁ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେଉଁଠି ଅଛି? ଆପଣ ଚିନ୍ତା କରିବେ ନାହିଁ—ମୁଁ ଏହି କଥା ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ରାମଙ୍କ ଦୟାରୁ ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ମହାଯଶ, ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଧନ ଆଶା କରୁଛି। ଏପରି, ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଧନୁ ହାତରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଶୋଇଥିବା ବେଳେ, ମୋ ମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି।” ଏଭଳି ଗୁହାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଭାରତଙ୍କ ମନକୁ ଅଳ୍ପ ଶାନ୍ତି ଦେଲା, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏଉଁ ରାତିରେ ଅନ୍ତର୍ଦାହ ଭଳି ରହିଲା।