ଗୁହା ନିଶାଦ ମୁଣ୍ଡା ନିଜ ଦଳର ପାଖରେ ଥିବା ପାଞ୍ଚ ଶତ ଯୁବକ ନୌକାଚାଳକଙ୍କୁ ସଜିଗୁଜି ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭାବେ ଖଡ଼ି ରଖିଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶତ ନୌକା ପାଇଁ ଏକ ଶତ ଯୁବକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଗଲା। ଗୁହା କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଭରତ ଏଠାରେ ରାମ ଉପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଇନ୍ୟ ଆଜି ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ପାରିବ।” ଏହିପରେ ମାଛ, ମାଂସ ଓ ମଧୁ ଭିତରେ ଉପହାର ନେଇ ଗୁହା, ନିଶାଦ ମୁଣ୍ଡା, ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଗୁହାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଚତୁର ଓ ଶିଷ୍ଟ ସୁମନ୍ତ୍ର ଚାରିଅଟିଅର ଭରତଙ୍କୁ ସୂଚିତ କଲେ, “ଏହି ଗୁହା, ନିଶାଦ ମୁଣ୍ଡା, ଏକ ହଜାର ଆପ୍ତଜନଙ୍କ ସହିତ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ବୟସ୍କ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ମିତ୍ର। ଏହି ନିଶାଦ ମୁଣ୍ଡା ଗୁହା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖୁନ୍ତୁ; ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଜାଣିଥାନ୍ତି।” ଏହି ଶୁଭ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଶୁଣି, ଭରତ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ, “ଗୁହା ମୋତେ ଦେଖୁନ୍ତୁ।” ଅନୁମତି ପାଇ, ଆପ୍ତଜନଙ୍କ ସହିତ ଗୁହା ଆନନ୍ଦିତ ଭାବେ ଭରତଙ୍କୁ ଆସି, ଶିର ନମାଇ ଏହିପରି କହିଲେ, “ଏଠା ଏକ ଗ୍ରାମ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ସୂଚିତ କରୁଛୁ—ଆପଣ ନିଜ ସେବକ ଦଳରେ ରୁହନ୍ତୁ। ନିଶାଦମାନେ ଆଣିଥିବା ମୂଳ-ଫଳ, ତଜା ଓ ସୁକୁଆ ମାଂସ, ଓ ବନ ଖାଦ୍ୟ ଭୁଲା ଭୁଲା ଅଛି। ଆଶା କରୁଛି, ଆପଣଙ୍କ ସାଇନ୍ୟ ଖାଇ ଏଠା ଏକ ରାତି ରୁହିବେ; ଆମେ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଆଦର କରିଛୁ, କାଳି ଆପଣ ନିଜ ଦଳ ସହ ଯାଇପାରିବେ।” ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଭରତ ଗୁହାଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତି ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭରା ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ମୋ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ମିତ୍ର, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଏକା ମୋ ସାଇନ୍ୟକୁ ଆଦର କରିବାକୁ ଚାହିଲା। ଏହିପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ଗୁହାଙ୍କୁ ପୁନି ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରିଲେ, “ଗୁହା, ମୁଁ କେଉଁପଥରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି? ଏଠି ଅଞ୍ଚଳ ଗଭୀର, ଗଙ୍ଗା ତଟ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଅରଣ୍ୟ ପଥ ଜଣା ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ ସେବକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବି, ବିଶିଷ୍ଟ ଯଶସ୍ବୀ ଭରତ। ଆପଣ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି କୂଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଯାଉନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କ କର୍ମ ନିର୍ମଳ; ଏହି ମହାନ ସାଇନ୍ୟ ଦେଖି ମୋର କିଛି ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି।” ଗୁହାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିବାକୁ ଭରତ ସଫଳ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏପରି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦିନ କେବେ ଆସୁନାହିଁ; ତୁମେ ମୋପରି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତୁନାହିଁ। ରାଘବ ମୋର ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ, ପିତା ସମାନ। ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛିଥିବା କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଯାଉଛି; ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁନାହିଁ—ଗୁହା, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା, ଆଉ ସେ ଭରତଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲସିତ ଭାବେ କହିଲେ, “ଆପଣ ଧନ୍ୟ; ଏପରି ଅସାଧାରଣ ମନ ଧରି ଅସ୍ଫୁର୍ତ୍ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ପୃଥିବୀରେ ଆପଣ ସମାନ କିଏ ଅଛି? ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ ଯଶ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ, ଯେଉଁ ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ଅଛିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି।” ଗୁହା ଏପରି ଭରତଙ୍କ ସହ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇ, ରାତି ଆସିଗଲା। ଗୁହା ସାଇନ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭରତ ପୁନି ନିଜ ଶୟନସ୍ଥଳକୁ ଫେରିଲେ। ଏହିପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତାଭର ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା; ତାଙ୍କ ମନ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାରା ଆଗୁନିରେ ଦହିଗଲା, ଯେପରି ଅରଣ୍ୟ ଆଗୁନିରେ ଶୁଷ୍କ ଗଛ ଦହିଯାଏ। ଦୁଃଖର ଆଗୁନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘମ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବହିଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ତାହାର ପୃଷ୍ଠ ଉପରୁ ବରଫ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଧ୍ୟାନର ପାହାଡ଼ ଗୁହା, ନିଶ୍ୱାସର ଖଣି, ଦୁଃଖିତ ଗଛମାନା, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର ଶିଖର ସହିତ ଭରତ ଦୁଃଖର ପାହାଡ଼ ତଳେ ଚାପିଯାଇଥିଲେ; ଅନନ୍ତ ଅବସାଦର ଶକ୍ତି, ଜ୍ୱାଳାମୟ ବାଂଶ, ଦୁଃଖର ଔଷଧିରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା। ତିବ୍ର ନିଶ୍ୱାସ ଦେଇ, ମନ ଅତି ଉତ୍ତେଜିତ, ଚିତ୍ତ ଭ୍ରାନ୍ତ, ଦୁଃଖରେ ଏକା, ହୃଦୟ ଶୋକର ଜ୍ୱାଳାରେ ଦହି, ଏକ ଦଳରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ବଳଦ ପରି ଶାନ୍ତି ନାପାଇଲେ। ଏହିପରେ ଗୁହା, ତାଙ୍କ ଆପ୍ତଜନଙ୍କ ସହ, ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ବିଷୟରେ ଶାନ୍ତି ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏବେ ଆପଣ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଏଠିଏଁ ବିଶ୍ ଅଠଠିଏଁ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହିପରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଗୁହା ଭରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅସୀମ ଗୁଣ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଥିଲି—ସେ ଜାଗି ରହିଥିଲେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧରି, ସଦା ଭାଇ ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷାପାଇଁ ସଚେତନ। ପ୍ରିୟ, ଏଠି ତୁମ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଶୟନ ତିଆରି ହୋଇଛି; ରାଘବର ଆନନ୍ଦ, ଆପଣ ଏଉଁପରି ଶୟନରେ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତୁ। ଏଠି ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ; ଆମେ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ପାଇଁ ରାତି ଜାଗିବା। ପୃଥିବୀରେ ମୋତେ ରାମ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଏ ନାହିଁ; ଆପଣ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁନାହିଁ—ମୁଁ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହୁଛି।