ଭାରତ ତାଙ୍କ ମହାନ ସେନାକୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କୂଳରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରି, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାଜସଜ୍ଜା ସହିତ ଏକ ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତିର ଦର୍ଶନ ଦେଲେ । ସେଠାରେ ରହି, ଭାରତ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନିତ ସାଥିଏମାନଙ୍କ ସହିତ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କୂଳରେ ସେନା ଶିବିର ଦେଖି, ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ, “ଏହି ବଡ଼ ସେନାଟି ଏଠାରେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠି ଏହାର ଶେଷ କେଉଁଠି ଅଛି, ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନି । ନିଶ୍ଚୟ, ଭାରତ ନିଜେ ତାଙ୍କ ରଥରେ କୋବିଦାର ବୃକ୍ଷ ଚିହ୍ନ ଥିବା ପତାକା ସହିତ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି । ସେ ଆମକୁ ବାନ୍ଧିବେ କିମ୍ବା ହତ୍ୟା କରିପାରନ୍ତି; କିମ୍ବା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବାହାର କରାଯିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ପୁତ୍ର ଭାରତ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ରାମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆସୁଥିବେ । ରାମ ମୋର ପ୍ରଭୁ ଓ ବନ୍ଧୁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଥିବା ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ସଜାଗ ରୁହନ୍ତୁ । ଗଙ୍ଗା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିଷାଦମାନେ ମାଂସ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଭକ୍ଷଣ କରି ଏଠାରେ ରହି ନଦୀକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । ପଞ୍ଚଶତ ଯୁବକ ଓ ଶସ୍ତ୍ରପାଣି ନୌକାଚାଳକ ଏଠାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶତ ନୌକା ପାଇଁ ଏକ ଦଳ । ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ଏଠି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ସେହି ଦିନ ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସେନା ଗଙ୍ଗା ପାରି ଯିବେ ।” ଏପରି କହି, ମାଛ, ମାଂସ ଓ ମଧୁ ଉପହାର ନେଇ, ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ଭାରତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ । ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଚତୁର ଓ ନୀତିଜ୍ଞ ସୁମନ୍ତ୍ର ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହିଁ ଗୁହା, ଏକ ହଜାର ଆତ୍ମୀୟ ସହିତ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଜଣାଶୁଣା, ବୟସ୍କ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କର ବନ୍ଧୁ । ଏହି ନିଷାଦ ମୁଖ୍ୟ ଗୁହା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ; ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଜାଣନ୍ତି ।” ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଭାରତ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ, “ଗୁହା ମୋତେ ଦେଖନ୍ତୁ ।” ଅନୁମତି ପାଇ, ଖୁସି ଭରିତ ହୃଦୟରେ ଗୁହା ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଭାରତଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ବନ୍ଦନା କରି କହିଲେ, “ଏଠା ଏକ ବସ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଭାବେ ଭ୍ରମିତ; ଆପଣଙ୍କୁ ଅବଗତ କରୁଛୁ—ନିଜ ସେବକମାନଙ୍କ ସହିତ ରୁହନ୍ତୁ । ଏଠାରେ ନିଷାଦମାନେ ଆଣିଥିବା କନ୍ଦମୂଳ, ଫଳ, ତଜା ଓ ଶୁଷ୍କ ମାଂସ, ବନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଉପଲବ୍ଧ । ଆଶା କରୁଛି, ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଖାଇ ଏଠି ଏକ ରାତି ବିତାଉନ୍ତୁ; ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ହେଲାପରେ, କାଲି ସେନା ସହ ଯାନ୍ତୁ ।” ଗୁହାଙ୍କ ଏହି ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନୀ ଭାରତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୋ ବନ୍ଧୁ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି; ଏପରି ବଡ଼ ସେନାକୁ ସମ୍ମାନିତ କରିବା ଇଚ୍ଛା କେବଳ ତୁମେ ଦେଖାଇଛ ।” ଏହିପରି କହି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତଜ୍ଜ୍ୱଳ୍ୟ ଭାରତ ପୁନି ଗୁହାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସାସୂଚକ ଶବ୍ଦ କହିଲେ, “ଗୁହା, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଘନ ଅଟାଳିକା ଓ ଗଙ୍ଗା ତଟ ଦୁର୍ଗମ; କିଏ ପଥ ଦେଖାଏ, ମୁଁ କେମିତି ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭୃଗୁଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି ?” ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାରତଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବନର ମାର୍ଗ ଜାଣିଥିବା ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଆମ ସେବକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଚାଲିବି । ତଥାପି, ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ଦେଖି ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି—ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଖରାପ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନାହାନ୍ତି ତ ? ରାମ ନିର୍ମଳ କର୍ମର ଅଧିକାରୀ ।” ଗୁହାଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଉପରେ, ଭାରତ ମୃଦୁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏପରି ଅପଶକୁନ କେବେ ଆସୁନାହିଁ; ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ । ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, ପିତା ସମାନ । ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବନରୁ ନେଇଯିବାକୁ ଆସିଛି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବନା ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ—ଗୁହା, ମୁଁ ତୁମଠାରେ ସତ୍ୟ କହୁଛି ।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲୋକିତ ହେଲା । ସେ ପୁନି ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଧନ୍ୟ ତୁମେ; ଏପରି ଏକ ରାଜ୍ୟ ଅଯାସରେ ମିଳିଥିଲା ବେଳେ ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ତୁମ ସମାନ ଲୋକ ଭୂମିରେ ନାହାନ୍ତି । ରାମ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ତୁମର ଯଶ ନିଶ୍ଚୟ ତିନି ଲୋକରେ ବ୍ୟାପିବ ।” ଏପରି ଭାବେ ଗୁହା ଓ ଭାରତ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ତେଜ ହରାଇଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା । ଗୁହା ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କ ଶିବିରକୁ ଫେରି ଗଲେ । ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ମଧ୍ୟରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବଡ଼ ହୃଦୟ ଭାରତଙ୍କ ମନରେ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାର ଏକ ଗଭୀର ଅନୁଭୂତି ଆସିଗଲା । ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବାରେ ଏତେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭିତରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଦହି ଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲ ଆଗୁନରେ ଶୁଷ୍କ ଗଛ ଦହିଯାଏ । ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ପସିନା ବିସ୍ତୃତ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ତାର ସ୍ନୋ ପିଗଳାଏ । ଧ୍ୟାନର ପାହାଡ଼କୁ ଗୁହା, ନିଶ୍ୱାସକୁ ଖଣିଜ ଭାବେ, ଦୁଃଖିତ ଚିନ୍ତାମନ୍ଦିତ ଗଛମାନେ ଓ ଦୁଃଖ-କ୍ଲାନ୍ତିର ଶିଖର ସହିତ ଭାରତ ଏକ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ ।